Năm 2014, khi kiến trúc sư Chile Smiljan Radić quyết định đặt một mái vòm sợi thủy tinh trong suốt lên những khối đá lớn cho Serpentine Pavilion, ông đã tự mình tới mỏ đá chọn từng tảng một. Tất cả phải khớp kích thước để mái vòm trông như đang nổi giữa không trung. Sau dự án này, Radić ở tuổi năm mươi chín bước từ vị thế một gương mặt quen trong giới chuyên môn trở thành cái tên quốc tế. Nhưng đá lớn vốn đã gắn với ông từ lâu, cũng như thói quen đặt cái mong manh cạnh cái thô ráp, cái nhẹ cạnh cái nặng.
Ở Casa Chica tại Talca năm 1995, những phiến granite thô mộc kết hợp với cửa cũ tái chế tạo nên một ngôi nhà chỉ hai mươi tám mét vuông. Tại nhà máy rượu VIK ở thung lũng Cachapoal năm 2013, đá khổng lồ nằm dọc lối đi. Còn Casa del Carbonero ở Culiprán năm 1997, một lò than bằng đất nung, trông như một tiểu hành tinh vừa rơi xuống mặt đất. Làm việc cùng vợ là nhà điêu khắc Marcela Correa, Radić luôn dùng đá để tạo cảm giác về thời gian và trọng lượng, rồi phá vỡ cảm giác đó bằng những cấu trúc bơm hơi, cố định trong bảo tàng hay tạm thời trong các pavilion và sàn diễn thời trang.
Tinh thần đối lập này cũng hiện trong bộ sưu tập của ông gồm hơn một ngàn bản vẽ, sách và tư liệu về kiến trúc cấp tiến hậu chiến, từ Lina Bo Bardi, Christo và Jeanne-Claude, Guy Debord đến Le Corbusier và Aldo Rossi. Năm 2020, ông xuất bản cuốn Cloud ’68 về bộ sưu tập này. Đến năm 2024, ông mở Fundación de Arquitectura Frágil, một không gian để trưng bày toàn bộ tư liệu và cũng là văn phòng làm việc của mình. Riêng bản vẽ của ông thì phần lớn bị vứt vào sọt rác.
Fredi Fischli và Niels Olsen: Anh vừa khai trương Fundación de Arquitectura Frágil, nơi trưng bày bộ sưu tập của anh, trông giống một bảo tàng nhỏ. Nhiều người nhìn bảo tàng như nơi đồ vật bị “đóng lại”, thiếu sức sống. Anh nghĩ sao?
Smiljan Radić: Khi đọc tuyên ngôn các bạn gửi, tôi nhận ra mỗi nơi hiểu bảo tàng theo một cách khác. Lần gần nhất tôi đến bảo tàng là 3 tháng trước, ở Chile. Tôi vào phòng giám đốc để xem địa điểm cho một triển lãm mới. Vừa gặp tôi, bà ấy nói ngay: “Mùi này không phải từ phòng tôi đâu, tôi mở cửa sổ rồi mà mùi từ công viên vẫn bay vào.” Câu nói đó nói lên thực trạng của bảo tàng ở Chile. Chúng tôi chỉ cố giữ cho những nơi hiện có hoạt động được là tốt lắm rồi. Nếu hiện vật không được chăm sóc cẩn thận, chúng bị bỏ đi. Tôi hiểu những vấn đề thể chế mà các bạn nhắc tới, nhưng ở đây chúng không cấp bách. Mỗi lần sang châu Âu, việc tôi làm nhiều nhất là đi bảo tàng. Với tôi, các thành phố châu Âu trông như một bảo tàng lớn.
FF và NO: Trong giai đoạn độc tài quân sự, bảo tàng ở Chile có bị kiểm duyệt hay thay đổi không?
Radić: Lấy Bảo tàng Mỹ thuật Quốc gia làm ví dụ. Đây là một định chế lớn, giám đốc do nhà nước bổ nhiệm, thời độc tài cũng vậy. Nó trở thành biểu tượng của điều mà xã hội muốn phản ứng lại: khép kín và gắn với chế độ. Ngày nay bảo tàng vẫn nhận ngân sách, nhưng linh hoạt hơn. Dù vậy, văn hóa vẫn thường bị xem như phần ít quan trọng trong chính sách. Nghệ sĩ Chile quen làm việc không có tài trợ rồi.
NO: Còn dự án mở rộng Bảo tàng Nghệ thuật Tiền Colombo năm 2014?
Radić: Trường hợp này khác hẳn vì kinh phí đến từ ngành khai mỏ. Giá đồng tăng, nhà tài trợ có điều kiện. Giám đốc bảo tàng cũng rất quyết liệt. Nhờ vậy họ mở rộng không gian, cải thiện kho lưu trữ và trả lương nhân viên tốt hơn. Nhưng đây chỉ là ngoại lệ, không phải chiến lược dài hạn.
NO: Bảo tàng tăng 70% diện tích. Không gian xã hội và quán cà phê được che bằng một cấu trúc bơm hơi lớn. Ý tưởng này từ đâu?
Radić: Tòa nhà cũ đã là di sản. Nếu làm mái cố định, quy định sẽ rất phức tạp. Tôi đề xuất dùng màng ETFE bơm hơi, gần như chỉ là không khí. Không ngờ Ủy ban Di sản đồng ý ngay. Che sân trong chưa đủ nên bảo tàng quyết định đào hầm. Cách làm này giữ nguyên mặt đất và tạo thành một tổ hợp văn hóa liền mạch. Kết quả hợp với bối cảnh Chile. Nhưng những quyết định như vậy luôn phụ thuộc tình huống cụ thể, không có quy trình cố định.
FF: Gần đây anh còn thực hiện triển lãm nào không?
Radić: Tháng 7, tôi làm triển lãm hồi cố về nghệ sĩ trình diễn Carlos Leppe. Ban giám tuyển muốn chiếu 10 video trong một phòng lớn 24m x 45m. Tôi thiết kế không gian bằng cách treo các lều vải trong mờ, bên trong đặt nệm để khán giả nằm xem. Hình ảnh hắt lên bề mặt vải, còn âm thanh trộn lại bên ngoài tạo thành một không gian công cộng hỗn độn. Chi phí chỉ 4 ngàn euro mà rất hiệu quả. Hiện chúng tôi chuẩn bị triển lãm về bộ sưu tập dự kiến khai mạc cuối năm 2025, tiếp nối Cloud ’68 từng làm ở ETH Zurich.
NO: Sự gắn bó lâu năm của anh với kiến trúc bơm hơi bắt đầu từ đâu?
Radić: Bơm hơi là dạng kiến trúc khó xác định hình dạng, không gian bên trong như nội tạng, tỷ lệ khó đo. Chính điều đó làm tôi hứng thú. Khác biệt lớn giữa trước đây và bây giờ không nằm ở công nghệ mà ở quy định an toàn. Thập niên 60 người ta chấp nhận cảm giác bất an khi bước vào một tác phẩm. Giờ ở châu Âu, công trình bơm hơi phải đạt tiêu chuẩn như nhà ở. Thứ từng mang tính thách thức nay trở thành một phần hệ thống. Cả hai cách đều tạo ra kiến trúc được, chỉ là hai con đường khác nhau.
NO: Bộ sưu tập của anh khởi đầu thế nào?
Radić: Từ một workshop năm 2005 với Manuel Corrada. Tôi thấy bản đồ tâm lý địa lý của Guy Debord đẹp quá nên tìm mua. Rồi dần thành đam mê. Tôi thích chúng vì nằm giữa ranh giới: không hẳn là tác phẩm nghệ thuật, cũng không chỉ là bản vẽ kỹ thuật. Chile xa trung tâm thế giới, nên nhập khẩu kiến thức qua những tờ giấy này giúp kiến trúc sư trẻ có thêm góc nhìn.
NO: Không gian trưng bày của quỹ được tổ chức ra sao?
Radić: Ba phòng trưng bày và một phòng làm việc. Một phòng chứa khoảng bốn mươi người để tổ chức seminar ba lần mỗi năm, mỗi lần một diễn giả nói về một chủ đề trong ba ngày. Vé sáu mươi euro. Chúng tôi không ghi hình vì điều quan trọng là trải nghiệm trực tiếp. Kết thúc seminar sẽ có một triển lãm nhỏ. Không gian giống một ngôi nhà hơn là bảo tàng.
FF: Vì sao anh muốn sống cùng những tài liệu kiến trúc cấp tiến?
Radić: Sống giữa những thứ có cá tính mạnh khiến chúng tự nhiên thấm vào công việc. Tôi tin vào không khí chung nhiều hơn từng vật riêng lẻ. Làm việc tại Chile xa xôi, những tham chiếu này giúp tôi kết nối với lịch sử kiến trúc rộng hơn. Có một “gốc gác không rõ ràng” đôi khi lại tốt, mình có thể thuộc về bất cứ điều gì.
FF: Công trình của anh và bảo tàng đều kể chuyện.
Radić: Những bảo tàng hay nhất là nơi vào cửa miễn phí. Bạn có thể ghé vài phút, thấy một điều thú vị rồi đi, giống như đi công viên gặp một cái cây đẹp hay con chó chạy nhảy. Ở tuổi này tôi không còn muốn học quá nhiều mà chỉ muốn nhìn thấy cái đẹp. Tôi thích cách trưng bày tạo ra năng lượng giữa các vật thể hơn là cách đóng đinh chúng lên tường một cách máy móc.
FF: MoMA Warsaw từng là một bảo tàng du mục. Anh nghĩ sao về mô hình đó?
Radić: Hôm qua tôi nói đùa với Cecilia Puga rằng chắc các bạn chỉ không thích tòa nhà mới ở Warsaw thôi. Tôi thì vẫn muốn xem Centre Pompidou sau cải tạo sẽ ra sao. Phiên bản trước của nó quá táo bạo và vẫn còn sức sống. MoMA sau mở rộng làm tôi buồn, cảm giác như người ta chỉ đi lên xuống thang cuốn để tiêu thụ hình ảnh. Có lẽ đó là cảm nhận riêng của tôi.
FF: Baudrillard từng nói nên để Pompidou trống rỗng để trưng bày sự trống rỗng của văn hóa.
Radić: Ý tưởng đó rất đẹp. Việc phục dựng hệ thống trưng bày của Lina Bo Bardi ở MASP cũng vậy, hợp với tinh thần thời nay.
FF: Anh có giữ toàn bộ bản vẽ của mình không?
Radić: Tôi vẽ lên mặt sau giấy cũ rồi vứt đi. Chỉ giữ vài bản để xuất bản. Lưu trữ tác phẩm của chính mình luôn là câu chuyện khó.
FF: Văn phòng anh có năm người và anh không muốn mở rộng. Anh hình dung tương lai thế nào?
Radić: Tôi năm mươi chín tuổi. Có lẽ tôi còn làm được khoảng mười công trình nữa. Hy vọng vài trong số đó thực sự tốt. Tôi vẫn còn tham vọng.
Tác giả
Fredi Fischli, Niels Olsen
Nguồn
PIN–UP Magazine
Thực hiện
2024
