Khi tôi bước vào văn phòng Paris của Lina Ghotmeh, điều đầu tiên bà làm là mời tôi một tách trà. Hầu hết các studio kiến trúc mà tôi từng ghé thăm thường đặt lên trước mặt bạn một hình ảnh về sự hiện đại: máy pha espresso sáng bóng và những chiếc cốc trắng đồng bộ. Nhưng với Ghotmeh thì khác. Bà mang ra một khay sơn mài với những đồ vật có thể chạm vào và cảm nhận rõ: ly nước có vân, bình đồng, ấm trà sắt Nhật Bản, cùng cốc và đĩa gốm nhiều màu. Bà gọi đó là “tính vật chất của sự chào đón”.
Sự chú ý đến cách tiếp đón này khớp với không gian văn phòng trần cao, vốn từng là một xưởng cũ ở quận 11 Paris, gắn với tầng lớp lao động. Hiện tại, nơi đây có mô hình, bảng nghiên cứu và các dự án cũ mới, đặt cạnh nhau theo một trật tự riêng. Ở tuổi 45, Ghotmeh nói bà gần như dành toàn bộ thời gian thức trong căn phòng này. Với bà, đó là một kho lưu trữ đang vận hành, nuôi dưỡng cách tiếp cận mà bà gọi là “khảo cổ học của tương lai”.
Sinh ra và lớn lên ở Lebanon, nơi lịch sử để lại nhiều lớp dấu vết, Ghotmeh trải qua tuổi thơ trong những năm nội chiến. Sau khi tốt nghiệp Đại học Mỹ Beirut, bà làm việc tại trụ sở Paris của Jean Nouvel, rồi sang London tham gia dự án hợp tác giữa Nouvel và Foster + Partners. Trong giai đoạn đó, khi cảm thấy công việc không tạo được thử thách, bà rủ hai kiến trúc sư Dan Dorell và Tsuyoshi Tane tham gia cuộc thi thiết kế Bảo tàng Quốc gia Estonia mới. Năm 2005, bà 25 tuổi, và họ thắng. “Sau này tôi mới nhận ra rằng nhiều kiến trúc sư chờ cả đời mới được xây một công trình 40.000 m². Còn tôi bắt đầu sự nghiệp bằng chính một công trình như thế,” bà nhớ lại.
Tòa nhà dạng “ground scraper” ấy được đặt như một phần tiếp nối của đường băng cũ thời Liên Xô và khánh thành năm 2016. Cũng trong năm đó, bà thành lập studio hiện tại mang tên LG A. Trong mười năm qua, Ghotmeh thực hiện nhiều dự án cho các tổ chức, từ xưởng da Hermès tại Louviers (Pháp, 2023), Pavilion Serpentine thứ 23 ở London (cũng 2023), đến dự án tái cấu trúc Dãy Tây của Bảo tàng Anh gần đây. Trong số ít dự án nhà ở, Stone Garden tại Beirut (2020) là công trình bà dành nhiều suy nghĩ cho việc khôi phục cách sống và kỹ thuật xây dựng truyền thống Lebanon.
Dù các dự án thuộc nhiều loại hình, chúng vẫn có những điểm chung: gắn với địa phương, tập trung vào vật liệu, cấu trúc và thủ công. Trong một buổi chiều hè, khi trò chuyện về thực hành của mình, tôi nghĩ đến Janus, vị thần của khởi đầu và chuyển tiếp, bởi giống như Janus, Ghotmeh vừa nhìn về tương lai vừa giữ lại những bài học từ quá khứ.
Andrew Ayers: Bà vừa từ Nhật Bản về, nơi bà thiết kế Pavilion Bahrain cho Expo 2025 tại Osaka. Trải nghiệm ra sao?
Lina Ghotmeh: Nhật Bản luôn mang lại nhiều điều. Nhiều kiến trúc sư thiết kế pavilion lần này thất vọng vì nhà thầu không muốn tiếp nhận ý tưởng của họ, buộc phải dùng hộp prefab rồi phủ vật liệu khác lên. Chúng tôi chọn cách khác: làm việc với truyền thống Nhật Bản thay vì áp đặt một điều xa lạ. Toàn bộ công trình dùng những thanh gỗ dài, tập trung vào việc làm với gỗ, lĩnh vực người Nhật có kinh nghiệm, và thử thách họ ở chính điểm đó.
Chúng tôi tìm được một nhà thầu địa phương chưa từng hợp tác với người nước ngoài, nhưng họ hiểu thiết kế và muốn tham gia. Với tôi, điều này quan trọng: làm việc với tri thức địa phương và đẩy nó đi xa hơn. Giống như Stone Garden ở Beirut, nơi chúng tôi phát triển lại cách trát tường bằng tay, và để thợ thủ công tham gia sâu vào quá trình thiết kế.
Có thể đạt được mức gắn kết địa phương ấy ở mọi dự án không?
Hầu hết đều có.
Thiết kế xưởng da Hermès ở Normandy của bà dùng gạch, một vật liệu thuộc truyền thống xây dựng địa phương.
Đúng vậy, và một lần nữa lại xoay quanh bàn tay và thủ công. Theo yêu cầu của Hermès, chúng tôi tạo ra tòa nhà có phát thải thấp và năng lượng dương. Vì thế, vấn đề môi trường trở thành trọng tâm, từ con người, thiên nhiên, tài nguyên, cho đến tác động sinh thái và xã hội. Câu hỏi đầu tiên luôn là: “Xây bằng gì?”
Chúng tôi phát hiện Normandy có truyền thống xây rơm và làm gạch. Rơm không phù hợp cho xưởng vì cần bảo trì nhiều, nên gạch là lựa chọn hợp lý. Đó là một quá trình dài: làm gạch thủ công và đào tạo thợ. Ban đầu, khi tôi đến công trường, gạch nằm la liệt. Tôi nói với nhà thầu: “Các anh phải quan tâm đến gạch, quan tâm đến vật liệu.” Một thời gian sau, cả đội xây dựng bắt đầu nắm lấy công việc và tổ chức lại mọi thứ.
Tôi cũng yêu cầu họ tự do phối màu gạch, đỏ, đỏ sẫm, tím, mà không vẽ bố cục sẵn, chỉ hướng dẫn cách trộn. Họ tự hào khi nhìn thấy kết quả. Với tôi, đó là một thay đổi về cách nghĩ, và là lý do vì sao cần xây dựng một cách tử tế.
Bà sắp có dự án nào tiếp tục làm việc với thủ công địa phương?
Hiện tôi đang làm Pavilion Qatar vĩnh viễn tại Giardini ở Venice. Tôi muốn thử giới hạn của thủ công Ý. Công trình sẽ dùng đá là chính, và tôi hy vọng có thể kết hợp kính thủ công. Khi nghiên cứu sản xuất đá, tôi phát hiện 30 đến 40 phần trăm đá khai thác bị xem là phế liệu chỉ vì “không hoàn hảo”. Khi thăm một mỏ đá ở Bồ Đào Nha, tôi thấy cả một khu vực chất đầy đá bị bỏ.
Vậy làm sao đưa chúng trở lại chu trình? Trước hết phải chấp nhận những “khuyết điểm”. Với tôi, đó không phải khuyết điểm, mà là bản chất của đá. Chúng ta cần thay đổi quan niệm về vẻ đẹp và sự hoàn mỹ. Năm ngoái, tôi đã làm việc với sinh viên Harvard trong một studio về nhà ở cho người cao tuổi, khi đặt song song câu chuyện vẻ đẹp với lão hóa, và cách chúng ta loại bỏ cả tài nguyên lẫn một nhóm tuổi trong thiết kế thành phố.
Kiến trúc là kết nối dấu vết của một nơi, những gì đã tồn tại, xây dựng ký ức, xây dựng mối quan hệ với mặt đất, và để cảnh quan xây dựng một ngày nào đó lại trở về với đất.
Lina Ghotmeh
Có vật liệu nào nên tránh tuyệt đối không?
Tôi không bao giờ tuyệt đối, luôn tùy ngữ cảnh. Stone Garden dùng bê tông vì đó là vật liệu sẵn có ở Lebanon, thợ quen làm, và vì đây là vùng động đất nên cần chắc chắn.
Công trình của bà đã đứng vững qua vụ nổ cảng Beirut tháng 8/2020?
May mắn là có. Bê tông mang lại độ bền và khối lượng nhiệt, giúp giảm phụ thuộc vào điều hòa. Mỗi lần đều phải suy nghĩ tổng thể. Nếu nói “dùng gỗ” nhưng lại lấy từ rất xa thì không còn ý nghĩa. Ở Nhật, dùng gỗ là hợp lý vì họ có kỹ thuật và đó là vật liệu địa phương. Hơn nữa, pavilion Osaka có thể tháo rời hoàn toàn, gỗ tự nhiên sẽ trở lại chu trình sử dụng.
Còn dự án Bảo tàng Anh thì khác?
Thách thức là làm việc với một bảo tàng có bộ sưu tập đến từ nhiều nơi. Chúng tôi kể lại câu chuyện của các bộ sưu tập, biến bảo tàng thành nơi đối thoại, đồng thời mở lại không gian, vì qua thời gian mở rộng, công trình đã mất đi nhiều phẩm chất kiến trúc ban đầu và trở nên ngột ngạt. Chúng tôi tạo gallery hai tầng, mở lại các sân trong đã bị lấp, đưa ánh sáng tự nhiên vào, và tái sử dụng vật liệu từ phá dỡ (spolia) để lưu lại dấu vết của các giai đoạn trước. Bảo tàng trở thành một địa điểm khảo cổ của chính nó.
Như vậy, khảo cổ không chỉ là bộ sưu tập mà còn là những người mang chúng về?
Đúng vậy. Tôi nghĩ khảo cổ học là một chủ đề vô cùng quan trọng, bởi nó liên quan không chỉ đến các bộ sưu tập mà còn đến những nhà khảo cổ đã góp phần tạo nên các bộ sưu tập đó. Họ là ai? Đó là điều chúng tôi muốn làm rõ. Hơn nữa, tại một số địa điểm, các cuộc khai quật khảo cổ vẫn đang tiếp diễn, và chính điều đó tiếp tục bổ sung cho cách chúng ta hiểu về các bộ sưu tập. Vì vậy, khái niệm đào bới và quá trình kiến tạo liên tục là điều cốt lõi.
Giai đoạn đầu của dự án Bảo tàng Anh là xem xét toàn bộ Dãy Tây, tìm hiểu những khả năng hiện có, những gì cần bổ sung và những gì cần loại bỏ, nhằm tạo ra các khoảng không gian có thể ‘thở’, rồi từ đó mới xem xét liệu có cần thêm vào điều gì hay không. Giai đoạn thứ hai là tạo nên các không gian trưng bày đóng vai trò như những ‘vật chứa’ cho các bộ sưu tập, theo cách giúp người xem hiểu chúng rõ hơn. Không gian phải trở thành một công cụ hỗ trợ để người xem có thể đi sâu vào lịch sử và tương tác với các nền văn minh khác nhau.
Anh biết đấy, lịch sử các bộ sưu tập của Bảo tàng Anh thực sự kết nối chúng ta với nhau như những con người. Nó giúp chúng ta hiểu những xung đột trong quá khứ, từ đó trở nên rất quan trọng trong việc suy nghĩ về cách giải quyết các xung đột của hiện tại, hoặc tránh lặp lại chúng, cố gắng phá vỡ vòng luẩn quẩn ấy.
Bà sẽ xử lý nhóm tượng Parthenon gây tranh cãi thế nào?
Tôi là kiến trúc sư, không phải chính trị gia. Tôi phải làm việc với những hiện vật đang có trong bảo tàng. Với tôi, không nên tích hợp chúng cố định vào kiến trúc, mà trưng bày sao cho không gian vẫn hoạt động độc lập, có hoặc không có chúng. Ví dụ với các lamassu, những sinh vật có cánh trấn giữ cung điện Assyria, hiện nay thường được nhúng vào tường tái tạo. Chúng tôi dùng một cấu trúc kiểu giàn giáo để gợi ý mà không cố định, đồng thời trưng bày thông tin về nguồn gốc và hành trình của chúng đến Bảo tàng Anh.
Mục tiêu là tạo không gian khuyến khích đối thoại về những chủ đề khó, kể cả các sự kiện đương đại. Với tôi, đó là vai trò của bảo tàng hôm nay: nơi hình thành một nền tảng chung cho văn hóa.
Gia đình rất hiện diện trong mọi dự án của tôi, vì tôi luôn tìm kiếm một hình thức thân mật nào đó. Đó là điều tôi nội hóa và giờ đây tự nhiên biểu lộ.
Lina Ghotmeh
Về tình hình Lebanon hiện tại, bà đối mặt thế nào khi gia đình vẫn ở đó?
Có, họ vẫn ở đó. Bà biết tại sao tôi chọn nghề kiến trúc sư không? Vì lớn lên giữa nội chiến Lebanon, giữa bất ổn, tôi thấy kiến trúc là cách đưa mọi người lại gần nhau, kết nối lại với thiên nhiên, và tin rằng qua điều đó chúng ta có thể tạo ra những nơi khiến con người muốn ở bên nhau thay vì bạo lực. Vì vậy tôi vẫn tiếp tục. (cười) Tôi cam kết hơn bao giờ hết.
Tôi nghe nói hồi nhỏ bà từng muốn làm nhà khảo cổ?
Đúng vậy. Ở Beirut sau chiến tranh, các cuộc đào diễn ra khắp nơi, các lớp văn minh liên tục lộ ra trước mắt. Tôi bị cuốn hút bởi cách kiến trúc và đô thị dần trở về với đất. Quá trình tìm kiếm và xây dựng sự thật từ những dấu vết, vì không bao giờ chỉ có một sự thật duy nhất, khiến tôi quan tâm. Tôi nhìn kiến trúc theo cách tương tự: nghiên cứu nơi chốn, kết nối dấu vết, xây dựng ký ức, xây dựng mối quan hệ với mặt đất, và để một ngày công trình hòa vào đất. Phải luôn khiêm nhường, vì cuối cùng tất cả sẽ trở về bụi tro.
Vậy điều gì khiến kiến trúc chiến thắng khảo cổ?
Kiến trúc hướng tới tương lai. Nó kết nối quá khứ nhưng vẫn mang đến cái mới và một viễn cảnh. Mẹ tôi cũng học kiến trúc khi tôi còn nhỏ, tôi thường thấy bà làm mô hình và bản vẽ. Tôi vẽ nhiều từ thời thơ ấu. Ban đầu tôi muốn làm khảo cổ, rồi bác sĩ, sau đó học kiến trúc nhưng vẫn chọn thêm sinh học. Với tôi, sinh học và kiến trúc gặp nhau ở câu hỏi về cơ thể. Tôi còn học chính trị, nhân học, xã hội học. Tất cả đều cần thiết vì kiến trúc nằm ở giao điểm của những lĩnh vực đó.
Bà đến Paris như thế nào?
Một tai nạn hóa ra lại thành định mệnh. Jean Nouvel gọi tôi làm dự án Beirut, trước đó tôi đã thực tập với ông. Sau London, quay lại Paris là hợp lý vì các dự án đều ở châu Âu. Tôi quan tâm đến mối quan hệ với lịch sử và con người mà Pháp và Paris thể hiện. Trường phổ thông của tôi ở Beirut là lycée Pháp, nên tôi nói tiếng Pháp và học lịch sử Pháp. Nhưng tiếng Anh cũng quan trọng vì Đại học Mỹ Beirut. Chúng ta là sản phẩm của lịch sử địa chính trị ấy, điều tôi luôn ý thức.
Tất cả vật liệu quanh tôi trong văn phòng này đều kể chuyện. Tôi sống cùng những câu chuyện vật liệu. Chúng nói về môi trường con người và luôn đánh thức giác quan.
Lina Ghotmeh
Nhà bà ở Paris ra sao?
Văn phòng chính là không gian gia đình của tôi.
Thật sao? Bà sống trong văn phòng?
Gần như vậy. Tôi chỉ về nhà ngủ. Tôi dành phần lớn thời gian ở đây. Nhà rất gần nên cuối tuần tôi cũng ghé. Hiện chúng tôi đang mở rộng sang không gian đối diện phố để làm mô hình và có thêm chỗ làm việc.
Bà đã thiết kế nhà riêng nào chưa?
Chưa, nhưng tôi rất muốn.
Bà có xây một ngôi nhà cho chính mình không?
Chắc chắn rồi. Căn hộ hiện tại chứa nhiều đồ vật từ thế giới của tôi, nhưng tôi không thiết kế nó. Nếu xây nhà, tôi muốn ở trong môi trường tự nhiên, một nơi nhỏ thôi, nhưng có kết nối rõ với cảnh quan.
Còn Stone Garden thì sao, xét về gia đình?
Dự án là một cách nhìn lại kiểu chung cư điển hình ở Beirut: mặt bằng lặp lại, sảnh vào rồi phòng khách lớn, nhiều không gian thừa, phản ánh một cấu trúc xã hội cũ. Tôi muốn tạo khả năng chiếm hữu cá nhân: cửa sổ nhô ra với nhiều dạng khác nhau, các không gian chức năng có thể thay đổi. Mỗi căn hộ có thể được sử dụng khác nhau, mở ra các cách sống khác, thậm chí một nếp sống mới.
Vậy đây là một bài tập lớn về gia đình trong một tòa nhà duy nhất.
Đúng vậy. Tôi dành nhiều thời gian vẽ mặt bằng và tưởng tượng cư dân sẽ sử dụng không gian như thế nào. Thực tế thường khiến tôi ngạc nhiên. Có chỗ tôi nghĩ là phòng ngủ lại được dùng làm phòng khách. Stone Garden vì thế cho thấy nhà ở có thể linh hoạt hơn một sơ đồ tiêu chuẩn. (Bà cho xem ảnh) Cửa sổ này đóng khung khung cảnh Beirut như một bức tranh treo trong nhà, biến thành phố thành một phần của không gian sống.
Thật lạ khi Stone Garden bên ngoài trông như một khối đặc có bề mặt thô, còn bên trong lại mịn và trong, như lơ lửng.
Đúng vậy. Đó là cảm giác được che chở nhưng vẫn có ánh sáng và độ mở. (Bà cho xem ảnh sau vụ nổ) Tôi ở Lebanon khi vụ nổ xảy ra. Hôm sau tôi đến Stone Garden. Cảnh tượng rất nặng nề. Đó là thực tế của gia đình ở Beirut: môi trường không ổn định. Bên trong hư hại nhưng mặt ngoài vẫn giữ được. May mắn là không ai bị thương, một phần vì mặt tiền không dùng toàn kính nên cư dân có chỗ trú ẩn.
Nhìn cảnh đó như chiến tranh quay lại, khiến tôi nhớ đến điều bà nói về Beirut như một cuộc khai quật lớn. Có mối liên hệ nào giữa những lớp chồng lớp của Beirut và “khảo cổ học của tương lai” không?
Có. Nó bắt đầu từ niềm quan tâm khảo cổ thời thơ ấu, và cũng là cách tôi tiếp cận dự án từ khi còn học. Mỗi bài tập giống như một câu chuyện điều tra: nghiên cứu sâu, xây dựng kiến thức để liên kết các yếu tố, gần như tạo ký ức cho dự án. Tôi tiếp tục cách làm đó trong thực hành. Kiến trúc kết nối quá khứ với bối cảnh rộng hơn, thông qua đào bới, nghiên cứu và làm việc với vật liệu địa phương. Nhưng kiến trúc cũng hướng về tương lai, nên tôi gọi đó là khảo cổ học của tương lai. Với tôi, đó là một đạo đức của quá trình: tôn trọng truyền thống, lịch sử, và đặt mình vào chuỗi tri thức bản địa.
Văn phòng này đầy mô hình và bảng nghiên cứu từ các dự án, như một cuộc khảo cổ về chính thực hành của bà. Có phải đây là cách Lina Ghotmeh sống “gia đình”, trong một kho lưu trữ?
(cười) Đúng là một kho lưu trữ mở, nhưng “lưu trữ” nghe như một thứ đóng lại. Với tôi, nơi này vẫn đang sống. Vật liệu xung quanh đều kể chuyện, những câu chuyện về môi trường con người và cách nó tác động lên giác quan. Tôi không muốn một không gian lạnh và trơn, mà muốn nó có tổ chức và có thể “nói chuyện” với mình. Mỗi dự án mới không tách rời, chúng liên kết và nuôi nhau qua nghiên cứu và suy nghĩ.
Pavilion Serpentine 2023, mô hình kia, cũng là một ví dụ khác về gia đình. Bà đặt tên À Table, như lời mời ngồi vào bàn.
Đúng vậy. Gia đình có mặt trong mọi dự án của tôi, vì tôi luôn tìm kiếm sự thân mật. Đó là điều tôi đã mang theo từ lâu và giờ tự nhiên bộc lộ. Nhà hàng Les Grands Verres ở Palais de Tokyo cũng vậy, sự thân mật được tạo ra qua không gian, vật liệu, thậm chí ghế do chúng tôi thiết kế.
Đó là cách tiếp đón. Tính vật chất của hiếu khách rất quan trọng với tôi, vì nó thuộc về văn hóa của tôi. Và hiếu khách là cốt lõi của kiến trúc: đưa sự hào phóng vào thể tích, chọn quy mô phù hợp với chức năng, để tòa nhà chào đón bạn bằng không gian và bằng cảm giác khi chạm vào vật liệu. Đó là điều tôi hướng tới trong mọi dự án.
Phỏng vấn
Andrew Ayers
Biên tập
Anh Nguyên
Nguồn
PIN UP Magazine
