Nhiều người biết đến Gió Đông như một triển lãm Ikebana, nhưng rộng hơn, đó là một điểm gặp gỡ giữa Yohaku, NOTES, Toob Studio và MUJI Việt Nam – nơi kiến trúc, thiết kế và thực hành văn hóa cùng đối thoại trong sự giao thoa Việt Nam và Nhật Bản. Từ những thử nghiệm nhỏ như Dư Âm, Chốn Pha cho đến không gian lần này, các bên đã chia sẻ cách tiếp cận chung: giản lược, tinh tế và đặt con người làm trung tâm của trải nghiệm.
Kết thúc sự kiện gần hai tuần, chúng tôi dành thời gian trò chuyện cùng nhau, làm rõ hơn những điểm đồng điệu đã đưa 4 bên đến với nhau, cùng kiến tạo nên một trải nghiệm vượt lên trên khuôn khổ của một triển lãm thông thường.
Điều gì tạo nên sự đồng điệu về ý tưởng, cách tiếp cận và giá trị chung khi các bên quyết định cùng hợp tác trong Gió Đông?
Trần Trung Hiếu (NOTES): Từ năm 2024, trong quá trình tư duy cách tổ chức triển lãm kiến trúc WEDOX, chúng tôi đã mời MUJI Việt Nam và Yohaku cùng tham gia vào một ý tưởng. Tôi muốn được thấy một “chiếu trà Nhật Bản” diễn ra bên trong không gian do kiến trúc sư Việt Nam thiết kế. Đó là nỗ lực hiện thực hóa sự giao thoa giữa văn hóa, kiến trúc và con người của Việt Nam – Nhật Bản. Dù WEDOX không diễn ra theo kế hoạch ban đầu, tinh thần của ý tưởng ấy vẫn được giữ lại và trở thành nền tảng cho Gió Đông. Với NOTES, chúng tôi luôn tìm kiếm những cơ hội để biến suy nghĩ thành hiện thực, dù ở quy mô nhỏ, và qua mỗi dự án như Dư Âm hay Chốn Pha, chúng tôi dần tiến gần hơn tới điểm giao thoa giữa hai nền văn hóa.
Nguyễn Hồng Quang (Toob Studio): Tôi có mối quan tâm cá nhân đến văn hóa Nhật Bản, và cơ duyên bắt đầu từ một dự án kết hợp với thương hiệu Gỗ Minh Long nhằm tạo ra một không gian trải nghiệm có tên gọi Rừng Pha. Sau này, Hiếu đã kết nối Yohaku với Rừng Pha và Chốn Pha để tổ chức các sự kiện văn hoá Nhật Bản. Lần đầu tham gia Ikebana và trà đạo đã cho tôi thấy cảm thức văn hoá Nhật không chỉ nằm ở hình thức, mà được truyền tải trực tiếp qua trải nghiệm của con người.
MUJI: Ý tưởng về một trà thất hiện đại đã được NOTES chia sẻ với chúng tôi từ trước đó, và Gió Đông là dịp để ý tưởng này phần nào trở thành hiện thực. Chúng tôi nhận thấy điểm tương đồng của các bên nằm trong tinh thần trân trọng kết nối giữa thiên nhiên và con người – điều được thể hiện qua Ikebana và trà đạo của Yohaku, cách Toob tổ chức không gian. MUJI luôn tìm kiếm và cởi mở chào đón những hợp tác đa ngành, điều đó giúp chúng tôi có thể đóng góp và hiện diện một cách cụ thể và hữu ích.
Hành trình từ ý tưởng ban đầu đến khi Gió Đông được hiện thực hóa đã diễn ra như thế nào?
Hiếu: Mỗi sự kiện, người đứng đầu hội Ikenobo Tachibanakai Study Group – cô Abe Hanna luôn nhờ tôi đặt tên hoặc tìm kiếm điều gì đó khác biệt trong cách tổ chức, 2023 là Nhận Ra, 2024 là Mạch Lạc và 2026 là Gió Đông. Mỗi cái tên cần thể hiện rõ nét tinh thần của triển lãm, tôi hay gọi đó là sự định hình.
Còn về biểu hiện, như đã đề cập trước đó, ý tưởng này bắt đầu từ một mong muốn cụ thể nhằm hiện thực hóa sự đan cài giữa văn hóa, kiến trúc và con người hai quốc gia trong một không gian chung. Ban đầu, nó được dự định triển khai tại WEDOX, nhưng khi sự kiện thay đổi địa điểm, ý tưởng được tạm giữ lại. Trong suốt quá trình đó, NOTES vẫn tiếp tục thử nghiệm qua các dự án nhỏ hơn như Dư Âm, Chốn Pha, vừa làm vừa kiểm chứng và nuôi dưỡng ý tưởng. Đến Gió Đông, nhờ điều kiện và sự sẵn sàng của bên mà ý tưởng ban đầu có thể được hiện thực hóa trọn vẹn hơn.
Quang: Kế tiếp triển lãm Dư Âm, Toob tiếp tục hợp tác cùng Yohaku ở Chốn Pha tại Sài Gòn, và bây giờ là Gió Đông đều ở vai trò thiết kế không gian. Từ những trải nghiệm ban đầu, tôi dần hình dung rõ hơn cách công chúng tương tác: họ không chỉ quan sát, mà còn di chuyển, dừng lại, trò chuyện, họ tham gia vào một hành trình. Điều này trở thành cơ sở để phát triển concept cho Gió Đông.
Vì sự kiện này có sự tham gia của đa ngành, đa quốc gia. Vậy từ góc độ thiết kế sản phẩm, không gian và đời sống đô thị. Các bên nhìn nhận như thế nào về vai trò của sự kết hợp này?
Quang: Thực tế tại hầu hết hệ thống bảo tàng hay phòng trưng bày thường được thiết kế để cung cấp ánh sáng và thông tin rõ ràng cho mỗi tác phẩm, giúp người xem đọc và tiếp nhận thông tin rất rõ nét. Nhưng đề bài Yohaku yêu cầu trong thiết kế không gian triển lãm lần này, cá nhân tôi nhận thấy có rất nhiều ý niệm: từ con đường hoa đạo, câu chuyện vườn đào Nhật Tân bị cơn bão Yagi tàn phá, tương lai theo quy hoạch đô thị thì khu vực này có thể sẽ không còn như hiện tại, hay có học viên tham gia triển lãm là chủ một vườn đào ở Nhật Tân… Những câu chuyện này phải được chuyển tải vào trong thiết kế.
Ở vai trò người trưng bày, cách làm thường là hệ thống và tư liệu hóa, tạo các panel, thông tin… để người xem không chỉ nhìn hoa mà còn hiểu được câu chuyện phía sau. Nhưng ở vai trò kiến trúc sư, tôi có cách tiếp cận khác. Kiến trúc cần tạo ra một không gian và hành trình để người xem cảm nhận, gợi mở sự mơ tưởng trước, rồi sau đó họ mới tìm đến thông tin để hiểu sâu hơn. Tôi nghĩ cách này cũng giúp câu chuyện được truyền tải một cách rõ ràng.
MUJI: Chúng tôi tin rằng ý nghĩa của một đồ vật sinh ra từ trải nghiệm của chính người sử dụng nó. Trong cuốn lưu trữ sản phẩm “MUJI IS” xuất bản năm 2020 nhân dịp kỷ niệm 40 năm thành lập thương hiệu, Kazuko Koike (Giám đốc sáng tạo, Thành viên Ban cố vấn MUJI), người đã gắn bó với MUJI từ những ngày đầu tiên, chia sẻ trong lời đề tựa: “Đằng sau mỗi thiết kế của MUJI là một lý do, và lý do đó có thể được diễn giải bao hàm bởi một động từ.”
Trong số 15 động từ chọn lọc, ‘tùy ý sử dụng’ là điều mà chúng tôi muốn nhấn mạnh thông qua sự hiện diện của MUJI tại triển lãm. Bằng việc chú trọng vào những giá trị căn bản khi cho ra đời một sản phẩm, MUJI đã tạo ra một “khoảng dư” để người sử dụng có thể tự do tối ưu hoặc tuỳ biến công năng của chúng theo cách riêng.
Hiếu: Khi NOTES xuất bản cuốn sách Những thanh âm bình dị giữa đô thị ồn ào cùng Toob Studio, cả tôi và kiến trúc sư Nguyễn Hồng Quang đều chia sẻ suy nghĩ “mỗi căn nhà đô thị nên (cần) có một khoảng trống”, nơi con người sử dụng không gian này để “hướng nội” nhằm cân bằng với cuộc sống hàng ngày vốn yêu cầu chúng ta phải “hướng ngoại” tất yếu.
Thông qua triển lãm Dư Âm, Chốn Pha hay Gió Đông, tôi muốn đề xuất đưa Hoa Đạo của Nhật Bản trở thành một trong những biểu hiện của con người trong khoảng trống đó. Tôi thích hình ảnh này nên tôi theo đuổi.
Gió Đông mặc dù là một triển lãm của tất cả học viên, trưng bày nhiều tác phẩm nhưng tinh thần của Hoa và Trà Đạo mà triển lãm hướng đến có thể áp dụng cho từng mét vuông trong đời sống đô thị.
TOOB đã chuyển hóa concept ban đầu thành không gian triển lãm như một hành trình trải nghiệm ra sao?
Quang: Ban đầu, chúng tôi có một thể hiện khác với thực tế không gian trưng bày, liên quan đến việc sử dụng sản phẩm của MUJI. Tuy nhiên, do hạn chế nguồn cung, phương án này không thể thực hiện. Concept sau đó được phát triển thành “con đường hoa”. Hình ảnh chủ đạo đến từ những luống đào chạy song song. Người đi trong vườn không di chuyển theo một lối cố định mà len lỏi, bước qua các khoảng trống. Không gian triển lãm cũng được tổ chức tương tự: các trục song song tạo thành một hành trình mở, nơi mỗi bước di chuyển tương ứng với một trạng thái cảm nhận. Những yếu tố hình khối có xu hướng mềm, gợn sóng nhẹ, tạo cảm giác chuyển động.
Với kiến trúc, việc chuyển thể không chỉ dựa trên ý tưởng, mà còn phụ thuộc vào hàng loạt điều kiện như thời gian thi công thường ngắn, nguồn lực hạn chế, khả năng tháo lắp, tái sử dụng… Vì đây là một dự án do lớp học tổ chức, ngân sách và nhân lực đều ở mức giới hạn. Do đó, phương án thiết kế phải linh hoạt, dễ thi công và phù hợp nhu cầu thực.
Ý niệm chỉ thực sự có giá trị khi nó có thể được hiện thực hóa trong những điều kiện cụ thể.
Trong bối cảnh triển lãm, anh chị đánh giá sao về cách sử dụng và chuyển đổi công năng sản phẩm MUJI để phù hợp cho triển lãm.
MUJI: Yohaku đã rất thông minh khi khai thác được những đặc tính mới, hướng tiếp cận mới rất đời sống từ góc nhìn của người sử dụng. Đặt vào bối cảnh triển lãm, sản phẩm của MUJI đã bộc lộ được tính tùy ý sử dụng như chúng tôi đề cập, thêm vào đó lại có thể dễ dàng tiếp cận tới đông đảo khách tham quan, gợi mở suy nghĩ mới mẻ về những vật dụng đã rất quen thuộc trong đời sống hàng ngày.
Hiếu: Giống như một chiếc bát, ta có thể dùng để múc nước, nhưng cũng có thể nhìn nó như hai bàn tay chụm lại hớt lấy nước và đưa lên miệng. Tương tự, một viên đá cuội vừa dùng để chặn giấy hoặc biến thành vũ khí khi được ném ra. Chúng tôi chỉ đề xuất một hướng tiếp cận khác trong cách xài mỗi sản phẩm, xa hơn là cách hiểu từ thiết kế của MUJI. Về hình thức thì đó là sự sáng tạo trong cách sử dụng đồ vật, còn về tinh thần thì thoải mái hơn.
Tôi cho rằng, Gió Đông là một ứng xử hợp lý với triết lý thiết kế của MUJI.
Làm thế nào để hoa đạo, kiến trúc và vật dụng không lấn át nhau mà cùng tạo nên một tổng thể hài hòa?
Hiếu: Giống như việc cắm một bình hoa, do mỗi chất liệu đều có một tiếng nói và cá tính khác nhau nên giúp chúng đối thoại hài hoà trong một tác phẩm phụ thuộc nhiều vào tài năng và đạo đức của người nghệ nhân. Tôi nghĩ NOTES có vai trò kết nối khá sâu sắc và may là chúng tôi đã làm tốt.
Quang: Trong triển lãm này, thiết kế của chúng tôi chủ động làm “nền” cho tác phẩm. Không gian được giữ ở mức tối giản, sử dụng vật liệu trắng để không cạnh tranh thị giác với hoa. Điểm nhấn màu sắc gợi liên tưởng đến xác pháo ngày Tết và cánh hoa đào được đặt thấp dưới sàn nhà, như một lớp nền thị giác, tránh lấn át tổng thể.
MUJI: Chúng tôi tin rằng các sản phẩm MUJI đã góp mặt với diện mạo khiêm nhường, mộc mạc để tôn vinh vẻ đẹp của các tác phẩm hoa đạo, và lặng lẽ đem lại sự thoải mái, thân quen cho người thưởng thức tiệc trà.
Khi Triển lãm được mở ra, điều gì từ phản ứng của con người hoặc chính không gian khiến các bên bất ngờ nhất?
Quang: Sau khi triển lãm mở cửa, điều khó dự đoán nhất không phải là hình thức không gian, mà là phản ứng của con người: âm thanh, nhịp điệu di chuyển, trạng thái cảm xúc. Dù vậy, quan sát thực tế trong 3 ngày diễn ra triển lãm, tôi nhận thấy người xem có xu hướng đi chậm, dừng lại và tương tác nhiều hơn, khá phù hợp với dự tính ban đầu. Đây cũng là lý do chúng tôi luôn quay lại không gian sau khi hoàn thành, để hiểu cách con người thực sự trải nghiệm nó.
Hiếu: Với tư cách là người xem, tôi có trải nghiệm 3 buổi sáng sớm trong 3 ngày diễn ra triển lãm, khi không gian chỉ có kiến trúc, Ikebana và trà, con người thời điểm đó chưa hiện điện. Tôi đã đứng ngắm hộc tường Tokonoma khá lâu, nhìn những cành-lá-hoa đang cần tưới nước sau một đêm dài. Không gian đó, không khí đó, tôi hay gọi là Âm thanh của Vô thanh. Thích lắm!
Từ trải nghiệm tại Gió Đông, mọi người nhìn nhận như thế nào về vai trò của thiết kế trong việc nuôi dưỡng những “khoảng lặng” trong đời sống đô thị hiện đại?
MUJI: Giữa nhịp sống bận rộn, ta thường nhắc đến “khoảng lặng” với một lăng kính tương phản, thể hiện mong muốn tạm thời ngắt kết nối khỏi hiện thực. Chúng tôi tin rằng khoảng lặng bình yên ấy chẳng cần ở đâu xa, mà có thể nằm trong chính không gian sống hằng ngày, với những vật dụng mang thiết kế đơn giản, phổ quát để tạo sự thoải mái và “vừa đủ” theo cách riêng của mỗi người.
Sự đơn giản vừa là kết tinh, vừa là khởi nguồn của hành trình sáng tạo. Gió Đông là một minh chứng giúp chúng tôi tiếp tục vững tin vào những giá trị cốt lõi mà thương hiệu mong muốn gửi gắm thông qua sản phẩm và dịch vụ của mình.
Quang: Kiến trúc, ở một cấp độ nào đó, bản thân nó đã là một thực hành văn hóa. Nó không chỉ phục vụ chức năng, mà còn hình thành lối sống và cách con người tương tác với nhau. Trong triển lãm, nếu chỉ có tác phẩm, trải nghiệm sẽ rời rạc. Khi có kiến trúc, người xem được dẫn dắt: có đường đi, có nhịp độ, có điểm dừng. Trải nghiệm không còn ngẫu nhiên, mà trở thành một hành trình có chủ đích. Vì vậy, kiến trúc đóng vai trò tạo bối cảnh, tổ chức trải nghiệm và nâng cao giá trị của tác phẩm. Tuy nhiên, nó không đứng độc lập, mà luôn gắn kết với các yếu tố khác – giống như các lớp đan vào nhau để tạo nên một tổng thể.
Cảm ơn anh chị đã tham gia cuộc trò chuyện này!
Thực hiện
Dương Hà
Ảnh
Triệu Chiến, NOTES
Thời gian
03.2026
