Năm nay, Giải thưởng Pritzker được trao cho kiến trúc sư người Chile Smiljan Radić. Kết quả này khá bất ngờ, nhưng phản ứng từ giới kiến trúc lại không rõ ràng. Sự im lặng đó không hẳn là đồng thuận, mà giống như một trạng thái lưỡng lự.
Trong bối cảnh hiện tại, khi cơ hội hành nghề dần thu hẹp, nhiều văn phòng phải giảm quy mô, kiến trúc sư trẻ đối mặt với nhiều bất ổn, thì việc một kiến trúc sư chủ yếu làm các công trình nhỏ, mang tính thử nghiệm, khó tạo được sự đồng cảm rộng rãi là điều dễ hiểu. Những vấn đề mà Radić quan tâm không trùng với những áp lực mà phần lớn kiến trúc sư đang phải đối diện.
Sự lệch pha này khiến cách nhìn về giải thưởng của ông trở nên không rõ ràng. Một mặt, công việc của ông cho thấy kiến trúc vẫn có thể tồn tại ngoài logic hiệu quả. Mặt khác, cách tiếp cận đó lại không gắn chặt với thực tế hành nghề hiện nay. Điều mà nhiều kiến trúc sư quan tâm không phải là mở rộng ranh giới lý thuyết, mà là làm sao để tồn tại và duy trì công việc trong điều kiện khó khăn. Radić đưa ra một hướng tiếp cận mang tính cá nhân, trong khi ngành nghề lại đang cần những giải pháp có thể áp dụng rộng rãi hơn.
Cảm giác này trở nên rõ hơn khi tôi trực tiếp trải nghiệm một công trình của ông. Hai năm trước, tôi đến Bruton (Anh quốc) để thăm lại Pavilion Serpentine năm 2014. Kết thúc triển lãm tại London thì công trình được di dời về trang trại của Hauser and Wirth ở Somerset. Trong bối cảnh nông thôn, sự hiện diện Pavilion tại đây dường như phù hợp hơn. Khi không còn nằm trong nhịp sống của thành phố, nó trở nên tĩnh, có sự đối thoại nhịp nhàng với cảnh quan xung quanh. Từ xa, công trình giống như một vật thể nằm yên ở rìa cánh đồng, hướng về những ngọn đồi. Nó vừa có cảm giác mới xuất hiện, vừa như đã ở đó từ lâu.
Nhưng khi tiến lại gần, cảm nhận ban đầu nhanh chóng thay đổi. Công trình không mang lại cảm giác như trong những bức ảnh. Lớp vỏ sợi thủy tinh không nhẹ, cũng không trong, có cảm giác nặng và thiếu sự tinh gọn. Một số chỗ trên diện bề mặt cho thấy dấu vết của quá trình thi công không đạt đến độ chính xác cao. Bước vào bên trong, cảm giác này càng rõ hơn. Các khoảng mở, cột nghiêng và sàn gỗ đều hiển thị rõ nét. Không gian không linh hoạt như những gì thường được mô tả. Thay vì tạo ra một trải nghiệm rõ ràng, nó mang lại cảm giác chậm và có phần chưa hoàn thiện. Tôi không thể nói rằng mình thích công trình này.
Điều đọng lại rõ nhất với tôi chỉ là khoảnh khắc một nhóm trẻ em chạy chơi bên trong pavilion. Cá nhân tôi thấy công trình thật sự gần gũi, không còn cần phải lý giải. Nó gắn trực tiếp với cơ thể và chuyển động của con người. Điều này khiến tôi nhận ra kiến trúc của Radić không dựa vào chi tiết hay kỹ thuật hoàn thiện, mà hướng đến mối quan hệ giữa con người với không gian.
Một cách tiếp cận khác mở ra. Nếu so sánh với kiến trúc Ý thời hậu chiến, có thể thấy hai khuynh hướng rõ ràng: một chú trọng vào chi tiết và vật liệu, một tập trung vào loại hình và ký ức đô thị. Radić không thuộc về cả hai. Quá trình học tập ở Venice không đưa ông vào một hệ tư duy cụ thể, mà làm rõ hơn sự quan tâm của ông đến những trạng thái chưa hoàn chỉnh. Trong các công trình của Radic, vật liệu thường được giữ ở trạng thái gần với nền tảng ban đầu. Đá, bê tông hay sợi thủy tinh đều không được xử lý để đạt đến sự hoàn thiện tối đa. Chúng dừng lại ở một trạng thái trung gian. Cách tiếp cận này tạo ra một khả năng mở cho kiến trúc. Nó tránh việc công trình trở thành một sản phẩm. Tuy nhiên, sự thô này cũng dễ bị gắn với hình ảnh về một bối cảnh địa lý cụ thể, rồi bị diễn giải thành một dạng thẩm mỹ dễ nhận diện trong hệ thống toàn cầu.
Theo quan điểm của Manfredo Tafuri, kiến trúc luôn gắn với các điều kiện kinh tế và quyền lực. Radić không tách khỏi hệ thống, nhưng cũng không hoàn toàn hòa vào đó. Ông giữ một khoảng cách nhất định, không kỳ vọng thay đổi hệ thống, cũng không rút lui hoàn toàn. Vì vậy, công việc của ông không đưa ra một hướng đi mới mà giống như một sự điều chỉnh. Nó giữ cho kiến trúc không bị thu hẹp hoàn toàn thành một công cụ kỹ thuật.
Ngày nay, ngành nghề ngày càng tập trung vào hiệu suất, chi phí và tiến độ. Đây là những yếu tố cần thiết. Xã hội cần những công trình ổn định như bệnh viện, trường học và nhà ở. Nhưng nếu kiến trúc chỉ dừng lại ở việc đáp ứng các yêu cầu này, nó sẽ mất đi vai trò như một hình thức văn hóa.
Giữa bối cảnh đó, giải thưởng dành cho Radić có thể được xem như một lời nhắc. Kiến trúc vẫn có thể giữ lại những yếu tố chưa hoàn toàn xác định. Người đàn ông này không đưa ra câu trả lời cho các vấn đề lớn, nhưng mang tới một thông điệp rằng kiến trúc không nhất thiết phải từ bỏ việc suy nghĩ về trải nghiệm không gian.
Giải thưởng Pritzker cũng không còn đóng vai trò định hướng như trước. Nó trở thành một sự kiện được theo dõi và thảo luận, nhưng hiếm khi còn được xem là có thể chỉ ra tương lai. Có lẽ câu hỏi quan trọng không còn là ai đại diện cho tương lai, mà là kiến trúc sư cần giữ được điều gì trong điều kiện hiện nay. Không phải là phong cách hay hình ảnh, mà là khả năng giữ được quan điểm, sự nhạy cảm, và sự phân biệt giữa điều cần làm và điều không nên đánh mất.
Kiến trúc của Radić có thể chưa thuyết phục với tất cả mọi người. Nhưng nó đặt ra một câu hỏi cần thiết. Nếu kiến trúc chỉ còn là việc giải quyết vấn đề mà không còn khả năng đặt câu hỏi, thì vai trò của nó sẽ dần bị thu hẹp.
Nguồn
Gooood Magazine
Tác giả & Ảnh
Yang Tianzhou
Tổng hợp & Biên tập
Anh Nguyên