Mùa hè năm 2018, một sân trong khiêm tốn xuất hiện giữa Kensington Gardens ở London. Hai khối chữ nhật được xếp từ những tấm ngói bê tông tạo thành lớp màn xốp gọi là celosia. Phía trên là mái che gương cong nhẹ, phía dưới là hồ nước nông phản chiếu mây trời. Gian hàng Serpentine của Frida Escobedo không phải là một tòa nhà thông thường. Đó là một cỗ đồng hồ sống.
“Với Serpentine Pavilion, chúng tôi đã bổ sung chất liệu của ánh sáng và bóng tối, phản chiếu và khúc xạ,” Escobedo giải thích. “Nó biến công trình thành một cỗ đồng hồ ghi lại sự trôi qua của ngày.”
Công trình được đặt thẳng hàng với Kinh tuyến Greenwich, lặng lẽ kết nối truyền thống sân trong và ánh sáng lọc của Mexico với bản đồ đế quốc của London. Những gì trông tạm bợ lại mang ý nghĩa thời gian sâu sắc: một dụng cụ ghi nhận nhịp điệu chậm rãi của trải nghiệm chung trong công viên công cộng.
Công trình này, được thực hiện khi Escobedo mới 38 tuổi và là kiến trúc sư trẻ nhất từng nhận lời mời của Serpentine, vẫn là tuyên ngôn rõ ràng nhất cho triết lý sau này của cô. Với Escobedo, kiến trúc không bao giờ là vật thể cố định mà là dụng cụ đo lường, làm lộ ra và khẽ lay động những quỹ đạo vô hình của cuộc sống hàng ngày. Đó là kiến trúc của những thứ vẫn còn bị che giấu: lao động nội trợ sau cánh cửa phục vụ, những giả định về giới tính trong bản vẽ sàn nhà, và sự di dời lặng lẽ của công việc chăm sóc trong thành phố hiện đại.
Ảnh: © Iwan Baan
Từ Serpentine trở đi, thực hành của cô luôn xoay quanh một câu hỏi đơn giản nhưng sâu sắc: làm thế nào để các công trình có thể làm hiện hữu những mối quan hệ xã hội, kinh tế và cảm xúc mà chúng thường che đậy?
Tuổi thơ giữa hai ngôi nhà
Escobedo lớn lên ở Thành phố Mexico trong một gia đình cha mẹ đã ly hôn. Hai ngôi nhà chỉ cách nhau một công viên. Cô dành phần lớn tuổi thơ để di chuyển qua lại giữa chúng. Không gian thực sự của ký ức không nằm bên trong các căn hộ mà ở những con đường và công viên ở giữa.
Sự thoải mái, với cô, nằm ở chuyển động chứ không phải ở sự tĩnh tại. Ở một nơi quá lâu khiến cô cảm thấy ngột ngạt. Thói quen ấy vẫn theo cô đến hôm nay. Cô duy trì hai văn phòng tại Thành phố Mexico và New York, và tự nhận mình thoải mái nhất khi sống giữa hai nơi. Từ đó, kiến trúc của cô luôn ưu tiên những khoảng giữa, những lớp lọc và những ngưỡng cửa thay vì những không gian kín mít.
Hầu hết ký ức tuổi thơ của tôi không phải từ bên trong nhà, mà từ những khoảnh khắc di chuyển. Việc băng qua công viên để đến nhà kia chính là sân chơi của tôi.
La Tallera: Biên tập lại lịch sử
Như cô từng đề cập với Azure năm 2022: “Kiến trúc là một chiếc bình chứa cho trải nghiệm và ký ức, một chiếc bình sống luôn thay đổi và tiến hóa.” Ngôn ngữ ấy mang theo giọng điệu của giai cấp, giới tính và chủng tộc. Nó có thể làm im lặng cũng dễ dàng như nó có thể khuếch đại tiếng nói.
Trong cuốn sách Domestic Orbits xuất bản năm 2019, Escobedo cùng Xavier Nueno đã vẽ nên một lịch sử đối lập của kiến trúc hiện đại Mexico. Họ chỉ ra cách những ngôi nhà kinh điển, kể cả nhà riêng của Luis Barragán, đã có hệ thống che giấu khu vực phục vụ nơi chủ yếu là phụ nữ làm việc nội trợ. Những “quỹ đạo loại trừ” này không phải ngẫu nhiên. Chúng là một phần cấu trúc của thiết kế: những bản vẽ tôn vinh ánh sáng và vật liệu lại vô tình khiến lao động duy trì chúng trở nên vô hình.
La Tallera ở Cuernavaca (2010–2012) là tuyên ngôn công cộng đầu tiên lớn của Escobedo. Đây là xưởng cũ của họa sĩ bích họa David Alfaro Siqueiros, đã bị bỏ lại trong trạng thái suy tàn trang nghiêm. Thay vì biến nó thành một không gian trắng trung lập, Escobedo chọn cách giữ lại lớp bề mặt cũ mang dáng dấp thời gian. Cô chèn những khối bê tông mới theo đúng tỷ lệ cũ và mở sân trong ra với đường phố.
Kết quả không phải là một bảo tàng thông thường mà là một xưởng được kích hoạt trở lại. Công chúng có thể chứng kiến lao động chậm rãi của sản xuất văn hóa. Bản thân công trình trở thành người biên tập lịch sử: không hoài cổ, không xóa sạch, mà lặng lẽ đàm phán giữa quá khứ và những khả năng tương lai.
Mar Tirreno: Ngôi nhà chung khiêm tốn
Tại Thành phố Mexico, dự án nhà ở Mar Tirreno năm 2018 thử nghiệm cùng nguyên tắc ở quy mô nhỏ hơn. Lấy cảm hứng từ kiểu nhà vecindad đầu thế kỷ 20, Escobedo thiết kế mười đơn vị nhỏ gọn với những sân mở khiêm tốn. Những khoảng sân này đóng vai trò chuyển tiếp giữa phố ồn ào và không gian sống bên trong.
Mặt bằng công trình cho thấy những khối nhà với sân chung và lối đi, lấy cảm hứng từ kiểu nhà vecindad truyền thống.
Chúng không hoàn toàn riêng tư cũng không hoàn toàn công cộng. Chúng thuộc về tập thể nhưng vẫn giữ sự gần gũi. Trong một thành phố mà nhiều gia đình vẫn sống chung để chia sẻ chi phí chăm sóc trẻ em và người già, Mar Tirreno từ chối mô hình căn hộ cô lập. Nó đề xuất một không gian chung khiêm tốn, nơi những hoạt động đời thường như phơi quần áo, trò chuyện hay trông trẻ có thể diễn ra một cách tự nhiên.
New York: Thử thách với bất động sản
New York trở thành phòng thí nghiệm mới cho những ý tưởng này. Ray Harlem, hoàn thành năm 2025, là tòa tháp hỗn hợp 21 tầng chứa 222 căn nhà ở giá rẻ và Nhà hát Da đen Quốc gia mới. Mặt tiền gạch được sắp xếp theo lớp lớp, gợi nhớ cả di sản công nghiệp Harlem lẫn biểu tượng văn hóa Tây Phi. Ở tầng trệt, công trình mở ra không gian tụ họp công cộng, hòa quyện sảnh nhà hát vào nhịp sống vỉa hè.
Tương tự, dự án Bergen Brooklyn với mặt tiền gạch uốn lượn tạo vườn riêng cho hầu hết các căn hộ đồng thời khơi ra một quảng trường nhỏ ở mặt đất. Trong cả hai công trình, Escobedo đối mặt với lĩnh vực bất động sản Mỹ đầy tranh cãi và cố tình chèn vào những khoảng mở. Sự riêng tư vẫn tồn tại, nhưng không còn là giá trị tối thượng. Kiến trúc gợi ý rằng một ngưỡng cửa được thiết kế tốt có thể tạo ra giá trị xã hội lớn hơn nhiều căn hộ kín khác.
Hai dự án thể chế lớn
Hai nhiệm vụ lớn nhất hiện nay của Escobedo là cải tạo cánh Oscar L. Tang tại Metropolitan Museum of Art ở New York và thiết kế nội thất Trung tâm Pompidou ở Paris. Công trình dự kiến hoàn thành năm 2030, là lần đầu tiên một nữ kiến trúc sư được giao thiết kế một cánh mới cho viện bảo tàng danh tiếng này. Thiết kế của cô mang tính linh hoạt cao, như một nền tảng có thể thay đổi theo nhu cầu trưng bày tương lai.
Tại Pompidou, cô hợp tác với Moreau Kusunoki để đối xử với tòa nhà huyền thoại như một sinh vật sống chứ không phải di tích bất biến. Trong cả hai dự án, Escobedo không đặt mình vào vị trí tác giả ngôi sao. Cô thiết kế khung để những giọng nói khác, những thời đại khác và những cơ thể khác có thể chiếm lĩnh.
Escobedo ít khi dùng vật liệu xa xỉ. Cô ưu tiên những thứ gần gũi và địa phương: ngói bê tông ở London, gạch đất sét chứa chất thải agave cho nhà máy mezcal sắp tới ở Oaxaca, hay gạch xếp lớp ở Harlem. Những vật liệu này không trung lập. Chúng phong hóa theo thời gian, hấp thụ ánh sáng khác nhau theo từng giờ trong ngày và mang theo ký ức lao động.
Ngay cả những món nội thất ít ỏi của cô cũng mang tinh thần ấy. Màn chắn gương Screen 01 năm 2019 và ghế Creek với chuỗi bi niken năm 2022 không phải để bán đại trà. Chúng là những vật thể thơ mộng mời gọi con người chạm vào, phản chiếu và khẽ quan sát không gian xung quanh.
Từ gian hàng Serpentine nhỏ bé năm 2018 đến hai dự án thể chế lớn sắp hoàn thành, hành trình của Frida Escobedo cho thấy một quan điểm nhất quán. Kiến trúc của cô không chỉ xây dựng không gian mà còn cố gắng làm cho những thứ vô hình trở nên hiện hữu. Nó làm chậm thời gian đủ lâu để chúng ta nhận ra ai đang bị thiếu vắng, và tạo ra những điều kiện để nhiều kiểu sống khác nhau có thể chung tồn dễ dàng hơn. Những sân trong, những lớp celosia, những ngưỡng cửa không chỉ là dấu ấn phong cách. Chúng là những dụng cụ đạo đức tinh tế. Chúng nhắc nhở rằng mọi bản vẽ đều vẽ ra một quỹ đạo, và mọi quỹ đạo đều để lại ai đó bên trong hoặc bên ngoài.
Dự án kiên trì và đầy nhân văn của cô chính là lời mời gọi: hãy để kiến trúc không còn là bức tường ngăn cách, mà trở thành lớp màng mỏng manh đủ để ánh sáng và sự sống xuyên qua.
Tổng hợp & Biên tập
Anh Nguyên