Kiến trúc

Ba căn nhà cổ ở Hà Giang

nội dung ANH NGUYÊN
ảnh TRIỆU CHIẾN

Hà Giang nằm ở cực Bắc Việt Nam, được biết đến là cao nguyên đá vì núi đá chiếm tới hơn 90% diện tích cả tỉnh. Dân tộc đông nhất ở đây là người H’Mông, quần cư nhiều gia đình thành một bản làng nằm rải rác trên những sườn núi cao. Một số tài liệu lịch sử từng đề cập khá kĩ việc người H’Mông vốn gốc Trung Quốc, tộc người này về sau di cư dần xuống phía Nam thuộc lãnh thổ phía Bắc của người Việt và vùng Đông Nam Á bao gồm Lào, Thái Lan, Campuchia, Myanmar khoảng cuối thế kỷ 16. Họ có chữ viết và ngôn ngữ riêng, không như một số dân tộc khác hầu như chỉ còn ngôn ngữ truyền khẩu, chữ viết không hề tồn tại.

Quan sát kiến trúc của người H’Mông ở Hà Giang dễ thấy tương đồng với nét kiến trúc nhà thổ lâu ở phía Nam Trung Hoa, nhà chủ yếu sử dụng kết cấu gỗ với hệ tường bao được trình bằng đất, mái lợp ngói âm dương. Hàng rào đá bao quanh căn nhà thường cao không quá đầu người. Chủ nhà trồng một cây đào rừng ở trong sân, gia đình nào có điều kiện thì sử dụng đá xếp ngay ngắn thành lối đi từ cổng vào tới chân nhà cho sạch.

Quy mô căn nhà phụ thuộc vào số lượng người ở, còn vị trí thể hiện tầm nhìn của người chọn đất. Người H’Mông chủ yếu sống trên núi cao nên nhà của họ thường thấp, cùng lắm chỉ cao tới hai tầng, các phòng chức năng nằm liên gian có hướng nhìn vào khoảng sân trong.

Nhà lớn thường có nhiều hơn một khoảng sân đi kèm với quy định về chức năng sử dụng. Lối kiến trúc này tới nay vẫn đứng vững trước những khắc nghiệt về khí hậu và bối cảnh lịch sử.

Kiến trúc truyền thống của người H’Mông ở Hà Giang dễ nhận biết với những bức tường được trình bằng đất

Trong phạm vi ghi chép này, tác giả muốn giới thiệu về kiến trúc ba căn nhà của ba dòng họ, cung cấp thêm góc nhìn khái quát về nếp nhà người dân tộc H’Mông trước đây cùng những biến đổi theo thời cuộc.

Nhà họ Vàng
Thị trấn Mèo Vạc, huyện Mèo Vạc, tỉnh Hà Giang

Nằm cách đèo Mã Pì Lèng khoảng gần chục cây số về phía Nam, men theo quốc lộ 4C tới trung tâm huyện Mèo Vạc, hỏi nhà cổ Chúng Pủa không ai không biết.

Chục năm trở lại đây, căn nhà này của gia đình anh Thái được nhiều người ghé thăm, lưu trú và trải nghiệm đời sống bản địa. Anh Thái người dưới xuôi, sống ở Hà Giang với nghề nuôi ong lấy mật từ ngày còn trẻ, sau có thời gian anh làm thợ may rồi lập gia đình và gắn bó đời mình với mảnh đất này. Giai đoạn 2010, anh mua lại căn nhà của gia tộc họ Vàng, chủ nhân ngày đó là ông Vàng Mí Sì. Mất hai năm tu sửa cùng một nhóm thợ người H’Mông, cơ ngơi bề thế dần trở lại hình hài cách đây hơn 130 năm.

Nhà họ Vàng có lối kiến trúc ba gian, hai chái bên dùng làm bếp và buồng ngủ. Vốn là nơi ở của gia tộc giàu có trước đây nên căn nhà có hai tầng, mái lợp ngói âm dương, tường được trình bằng đất kiên cố, cột nhà dùng gỗ Sa Mộc với chân đế bằng đá điêu khắc hình hoa thuốc phiện. Nhìn vào những chi tiết này có thể hiểu một phần đời sống và công việc trước đây của nhà họ Vàng.

Chúng Pủa theo anh Thái giải thích có nghĩa là căn nhà bên suối, người nước ngoài quen hơn với tên gọi ‘Auberg de Meo Vac’. Hiện công trình đang được khai thác dịch vụ nghỉ dưỡng để mọi người đều có cơ hội tiếp cận và chạm vào những lát cắt lịch sử trên đất Hà Giang.

Nhà họ Vừ
Thôn Há Súng, xã Lũng Táo, huyện Đồng Văn, tỉnh Hà Giang

Ngôi nhà cổ họ Vừ nằm trên gò đất nhìn ra võng núi hình mắt ngựa gần biên, cách cột cờ Lũng Cú khoảng 24 cây số đường đèo.

Nhìn từ xa, trên nền thung lũng xanh thẳm nổi bật bức tường trắng cao bề thế được lợp ngói âm dương. Đây hiện được xem là một trong những ngôi nhà cổ nhất của Hà Giang, chứa đựng rất nhiều bí mật cần giải mã về lịch sử.

Vừ Mí Già – thế hệ thứ 7 người nhà Vừ nói được tiếng Kinh, theo lời Già kể thì nhà cậu còn xây trước dinh thự vua Mèo (nhà Vương) bởi một nhóm thợ được họ Vừ thuê từ Vân Nam (Trung Quốc) sang. Chính nhóm thợ này về sau tiếp tục qua xây dinh thự nổi tiếng của nhà họ Vương ở Sà Phìn nằm cách đó khoảng 3 cây số. Vậy nên nhìn bề ngoài hai ngôi nhà có lối kiến trúc khá tương giao, chỉ khác nhau về diện tích.

Điểm nhấn chính của ngôi nhà là khoảng sân trời được lát đá xanh, xung quanh gồm nhiều phòng thuộc ba dãy nhà hai tầng được sắp xếp hợp lý trên diện tích vài trăm mét vuông. Họa tiết trang trí trong nhà đều cầu kỳ và có tính thẩm mỹ rất cao.

Từ cửa chính, cửa sổ, hành lang, tay vịn bằng gỗ… đến các nét chạm khắc tinh xảo trên vài trụ đá hiện vẫn còn nguyên vẹn. Nhìn kiến trúc này đủ thấy chủ nhân trước kia của nhà Vừ phải là nhân vật có ảnh hưởng trong vùng và quan hệ mật thiết với vua Mèo Vương Chính Đức.

Già cũng kể thêm về việc căn nhà này từng bị cháy, có thể do sét đánh, sau đó mọi người đã khôi phục lại công trình như đang thấy hiện nay.

Ông em kể, thời cụ tổ nhà em đã phải đốn gần hết một cánh rừng để lấy gỗ dùng làm cột và xà, một phần dùng để nung đất làm ngói. Giờ nếu căn nhà này hỏng, gia đình không biết phải lấy gỗ từ đâu?!

Vừ Mí Già

Nhà họ Vương
Thung lũng Sà Phìn, xã Lũng Phìn, huyện Đồng Văn, tỉnh Hà Giang

Dinh thự họ Vương (Nhà Vương) được người đàn ông tên Vương Chính Đức khởi dựng từ đầu thế kỷ 20 và xây trong 8 năm bởi những người thợ từng thi công nhà họ Vừ, thông tin này hiện vẫn đang được kiểm chứng thêm. Vương Chính Đức là người dân tộc H’Mông, từng đứng đầu chế độ thổ ty phong kiến miền núi ở khu vực Đồng Văn, Hà Giang đầu thế kỷ 20, ông còn được gọi là Vua Mèo.

Một dinh thự cổ có tuổi đời trên dưới 100 năm, với diện tích gần 3000m2, toàn bộ cơ ngơi toạ trên địa thế hình mai rùa có chức năng phòng thủ rất hiệu quả trong thời chiến. Lối kiến trúc dinh thự này là sự kết hợp hài hoà giữa kiến trúc Vân Nam, kiến trúc Pháp với phương thức xây dựng truyền thống của người H’Mông. Việc thi công hoàn toàn làm thủ công nên dinh cơ có giá trị rất lớn về lịch sử và văn hóa.

Nhà Vương được chia thành ba khu nằm ở ba cao độ khác nhau với 64 phòng có sức chứa khoảng 100 người, là nơi sinh sống, làm việc của cả gia tộc. Mặt bằng của dinh chịu ảnh hưởng của kiến trúc đời Thanh (Trung Quốc) với nhiều lớp nhà và sân trong nằm nối tiếp nhau, tổng có 4 lớp nhà ngang và 6 dãy nhà dọc kết nối liên hoàn.

Kết cấu khung, sàn, mái được làm bằng gỗ, hệ tường bao cao hai tầng được tình tường đất, trừ khối lô cốt và hàng rào bao quanh dinh thự lấy đá để thi công.

Cấu trúc của dinh được phân bố với tiền dinh là nơi tập trung các phòng làm việc hành chính, quân sự; trung dinh là khu ở của đại gia đình còn hậu dinh là nơi nghỉ và làm việc của người đứng đầu, nằm kế bên kho vũ khí. Phía trước hậu dinh là khối kiến trúc hành lang sử dụng chất liệu sắt làm lan can, khá đặc biệt và mới mẻ thời bấy giờ. Đó cũng là điểm nhấn của chi tiết kiến trúc Pháp trong dinh cơ này cùng với hệ cửa kính chớp được điêu khắc nhiều hoạ tiết hoa độc đáo.

text ANH NGUYÊN
photo TRIỆU CHIẾN

Hà Giang is in the far North of Vietnam, known to be the rocky highland because its rock and limestone formation take up to 90% of the province’s area. H’Mông ethnic is the largest group of inhabitants, families form up in villages scattering on high hills. Some historical documents mention in quite detail that H’Mông ethnic is originated from China, gradually migrated to the South which is the northern territory of Vietnam and South East Asia including Laos, Thailand, Cambodia, Myanmar from late 16th century. They have their own language and writing, unlike some other ethnic groups that mostly have spoken languages without any writing.

It can be spotted easily many similarities between the architecture of H’Mông residence and the architecture of Tulou cluster in the South of China, which are typically constructed by earth walls with wooden structure, roofed with Yin Yang tiles. The house is enclosed by man- height rock fence. Owners often plant a wild peach-blossom in the yard, they could use stones/rocks to pave a path from the entrance to the house to keep everything tidy and clean if one could afford. The size of the house depends on the number of residents, the location of the house indicates the vision of its owner.

Because H’Mông people mainly live on high mountains, their houses are usually low with maximum of 2 stories, functional rooms are interconnected altogether facing the internal yard. A big house may have more than a single yard; based on the mountain position, each house’s yard has different height with conditions on the function of use. Until now, this architecture still stands up to rigors of climate condition and historical context.

Traditional architecture of H’Mông people in Hà Giang province is easy to recognise by its earth walls

In this article, the writer would like to introduce the representative architecture of three houses from three different families, thereby providing an overview of H’Mông house in the old time and its changes over times.

The ancient house of The Vàng
Mèo Vạc town, Mèo Vạc district,
Hà Giang province, Vietnam

Located about 10 kilometres from Mã Pì Lèng pass to the South, along Highway 4C to the center of Mèo Vạc district, this house is very well known by everyone.

Around a recent decade, this house now belong to a man named Thái welcomes many tourists for visits, stays and local life’s experience. Thái comes from Tuyên Quang (a neighbour province of Hà Giang), he has lived in Hà Giang doing beekeeping for honey from young age, later on he worked as a tailor, got married and then homes to the land. In the period after 2010, Thái had the chance to buy out the house of the Vàng, whose house at the time was Mr. Vàng Mí Sì. It took two years for restoration with a group of H’Mông masons, this grand was estate gradually returned to its authentic shape more than 130 years ago.

The Vàng’s house consists of three compartments, the two supportive ones are for kitchen and bedroom. Originally, it was one a house of high rich class extended family and correspondingly was built with two stories, Yin Yang tile roof, firm secured earth wall, house’s columns of Konishii – Sa Mộc wood (in the same family with cypress wood) with stone bases carved details of poppy flowers. By looking at these details, the life and work of the Vàng family before are shown evidently.

‘Chúng Pủa’ is the name of the homestay, which means a house by a stream, according to Thái. Foreigners are more familiar with the name ‘Auberg de Meo Vac’. The site now provides this antique house services so that everyone can have the opportunity to access and touch a slice of history in Hà Giang.

The ancient house of the Vừ
Há Súng hamlet, Lũng Táo commune,
Đồng Văn district, Hà Giang province,
Vietnam

The Vừ long-standing house is situated on a turtle-shell-like mound, overlooking the horse eye shaped mountain range near the border, about 24 kilometres apart from Lũng Cú Flag Tower. It stands out from afar with its tall white solid wall with Yin Yang tile roof. The construction is considered to be one of the oldest houses in Hà Giang, bearing a great deal of privileged information to decipher about history.

Vừ Mí Già, one of very few Vừ family’s member can speak Kinh language (Vietnam’s official language), is the seventh generation living here with his family. Già said that Vừ house was built perhaps a while before the ancient house of Mèo King (the Vương family), a group of construction workers were hired by Vừ family from Húanán (South of China) to build the house. After that, this same group of labourers continued to build the famous mansion of the Vương family in Sà Phìn (Hà Giang), located about 3 kilometres away. These knowledge answers the similarities of architecture in these two houses, only differing in total area.

The dominant highlight of the house is the yard paved with blue rock/stone, surrounded by rooms of the three two-storey blocks filed accordingly with the area of few hundred metres square. All decorative details in and around the house are very meticulous and considerably aesthetic. From the entrance doors, windows, halls, banisters and so on to exquisite carving details on stone pillars remain intact. This architecture proves enough that its previous owner must have been an influence figure and might have a close relationship with King Mèo – Vương Chính Đức.

Già also added that the house was once burnt, possibly because of lightning strike, then people restored this the mansion as it is now.

My grandfather told me that back in the day, my great grandfather had to burn down most of a vast forest to have wood to make pillars and beams, part of it was to bake terracotta tile. If this house breaks down now, we have no idea where to find wood for it.

Vừ Mí Già

The ancient house of the Vương
Sà Phìn valley, Lũng Phìn commune,
Đồng Văn district, Hà Giang province,
Vietnam

During 8 years in early 20th century, the villa of the Vương was started building by a man named Vương Chính Đức with construction workers that built the Vừ house quite nearby, this information is doing under further verification today. Vương Chính Đức was H’Mông ethnic who used to be the head official during feudal regime in Đồng Văn area (Hà Giang) in early 20th century, he was also called Mèo King.

It is an ancient villa dated for approximately a hundred years with its grand area of 3000 metres square; the entire property is located on a turtle-shell-like terrain with effective fortified function during wartime. The architecture of this villa is a harmonious combination of Yunnan architecture, French architecture with traditional building method of H’Mông people. The construction was completely handmade. Therefore, the mansion has extensive historical and cultural values.

The ancient house of the Vương is divided into three blocks in different heights with 64 rooms in total with a capacity of approximately 100 people; it was the residence and workplace for the whole royal family (including servants and soldiers). The construction’s layout was influenced by the architecture of the Qing Dynasty (China) with many representative layers of palace and internal courtyards located in succession, 4 rows and 6 columns of houses are consecutively connected. The structure of frame, floor and roof are made of wood; its two-storey high wrapping walls are earthen, except for the bunker and surround fence are built of rocks/stones.

The structure of the palace is distributed with its forecourt where administrative and military offices are concentrated; the central palace is the residence of royal family and the harem is his majesty private quarter and workplace, adjacent the armory. In front of the harem is a corridor architecture using iron as a railing, which was quite unique and modern at that time. It is where French architectural details were highlighted in this grand palace, together with the shuttered glass window system carved with various one-of-a-kind floral motifs.