Việc Wang Shu và Lu Wenyu được bổ nhiệm làm giám tuyển Triển lãm Kiến trúc Quốc tế lần thứ 20 của Venice Biennale, dự kiến khai mạc năm 2027, đưa một cách nhìn nhất quán về kiến trúc vào trung tâm thảo luận toàn cầu. Cách nhìn ấy đặt việc xây dựng, ký ức của vật liệu và mạch nối văn hóa làm nền tảng cho tư duy thiết kế.
Thay vì nhấn vào trình diễn công nghệ hay chạy theo sự mới lạ của giám tuyển, lựa chọn này hướng sự chú ý về “thực hành” theo nghĩa trực tiếp: thực hành cùng vật liệu, thực hành cùng người thợ, làm trong điều kiện cụ thể của từng nơi. Cách tiếp cận đó hình thành từ thủ công, từ tri thức địa phương, và từ việc quan sát những hệ quả của đô thị hóa khi mọi thứ có xu hướng bị làm giống nhau.
Lập trường này được tích lũy qua nhiều năm của Amateur Architecture Studio. Dù không đi theo đường chính thống của nghề, studio vẫn bám sát thực tế xã hội và môi trường xây dựng của Trung Quốc đương đại, coi kiến trúc như một công việc gắn với đời sống, chứ không chỉ là một hình ảnh để trưng bày.
HÌNH THÀNH QUA XÂY DỰNG
Việc học kiến trúc của Wang Shu không chỉ diễn ra trong trường lớp. Sinh năm 1963 tại Urumqi, ông học tại Viện Công nghệ Nam Kinh và hoàn thành chương trình sau đại học ở Đại học Đồng Tế. Nhưng những năm quan trọng nhất lại nằm ở công trường. Làm việc trực tiếp với thợ nề, thợ mộc và cách xử lý tại chỗ, Wang Shu dần hình thành một quan niệm rõ ràng: kiến trúc không phải là bài tập hình thức trên giấy, mà là một thực hành chịu tác động của lao động, vật liệu và thời gian.
Lu Wenyu, được đào tạo trong cùng hệ thống, đi theo một hướng song song. Bà theo đuổi các phương pháp xây dựng mang tính thử nghiệm nhưng bám vào logic địa phương, và nhìn “bền vững” như một điều kiện văn hóa, không phải thứ được gắn thêm bằng công nghệ. Khi làm việc cùng nhau, họ tránh mô hình tác giả theo thứ bậc. Thay vào đó là một quá trình chia sẻ và lặp lại, nơi thiết kế, thi công và giảng dạy đan xen, khó tách rời.
Năm 1997, họ thành lập Amateur Architecture Studio tại Hàng Châu để gọi tên và theo đuổi lập trường ấy. Cái tên “amateur” không phải sự tự hạ thấp, mà là một tuyên bố về cách làm. Trong bối cảnh kiến trúc ở Trung Quốc đang được chuyên nghiệp hóa nhanh, chạy theo tốc độ và hình ảnh, họ dùng “nghiệp dư” để nhấn mạnh một phương pháp làm việc dựa trên trực giác, tri thức địa phương, và sự tiếp xúc trực tiếp với vật liệu cùng người thợ.
KIẾN TRÚC CHỐNG XÓA NHÒA
Studio ra đời trong một giai đoạn đô thị Trung Quốc biến đổi mạnh. Từ cuối thập niên 1990, nhiều thành phố mở rộng nhanh, thường đi kèm những đợt phá dỡ lớn, làm mất các khu phố lịch sử, các khu dân cư nông thôn và những cấu trúc đô thị đã hình thành qua nhiều lớp thời gian. Trước bối cảnh đó, Wang Shu và Lu Wenyu đề xuất một cách nhìn khác: coi kiến trúc như nơi lưu giữ ký ức, thay vì một công cụ thay thế cái cũ bằng cái mới.
Lập trường này thể hiện rõ trong Bảo tàng Lịch sử Ninh Ba, hoàn thành năm 2008. Công trình được xây từ hàng chục nghìn viên gạch và ngói thu hồi từ các ngôi làng bị phá dỡ. Vật liệu không bị che đi, mà được đưa thẳng vào cấu trúc. Những mảnh vụn của môi trường đã mất vì thế trở thành một phần của bức tường, như một cách ghi lại những gì đã bị xóa khỏi cảnh quan.
Kết quả không nhằm dựng lại quá khứ theo kiểu hoài cổ. Nó giống một cấu trúc lắp ghép, nơi ký ức được đặt vào vật liệu và cách xây dựng, thay vì chỉ được kể lại bằng hình ảnh. Bảo tàng vì thế không chỉ là một công trình phục vụ trưng bày, mà còn đặt câu hỏi về cái giá văn hóa của việc hiện đại hóa quá nhanh, đồng thời gợi ý tái sử dụng như một lựa chọn mang tính trách nhiệm trong kiến trúc.
Việc Wang Shu và Lu Wenyu được bổ nhiệm làm giám tuyển Biennale Kiến trúc Venice cũng có thể hiểu như sự ghi nhận một thế hệ kiến trúc sư Trung Quốc trưởng thành từ cuối thập niên 1980 và 1990. Họ hình thành trong bối cảnh đô thị hóa diễn ra nhanh, phá dỡ diễn ra thường xuyên và môi trường xây dựng truyền thống bị thu hẹp.
Trong bức tranh đó, Liu Jiakun là một đối chiếu đáng chú ý. Nếu Wang Shu và Lu Wenyu phản ứng với xu hướng “làm mọi thứ giống nhau” bằng tái sử dụng vật liệu, làm việc với cảnh quan và đưa ký ức trở lại công trình, thì Liu đi từ một điểm khác. Ông coi kiến trúc như hạ tầng xã hội gắn với đời sống hằng ngày, hơn là một đối tượng để phô diễn.
Liu Jiakun sinh năm 1956 ở Thành Đô, tốt nghiệp Viện Kiến trúc và Kỹ thuật Trùng Khánh năm 1982. Có giai đoạn ông hoài nghi về nghề, rồi dành thời gian làm việc ở Tây Tạng trong điều kiện thiếu thốn, đồng thời viết và thực hành thiền. Những trải nghiệm này ảnh hưởng đến cách ông nhìn kiến trúc: tiết chế, thích ứng và bám sát điều kiện thực tế của nơi chốn.
Năm 1999, ông thành lập Jiakun Architects và phát triển điều ông gọi là “kiến trúc thích hợp”. Các dự án của Liu thường đặt giữa nhiều lớp vấn đề: lịch sử và hạ tầng, đời sống cộng đồng và mật độ đô thị. West Village ở Thành Đô, hoàn thành năm 2015, là một ví dụ. Dự án tổ chức một chương trình mật độ cao thành một cảnh quan công cộng nhiều tầng, với đường dốc, sân trong và lối dạo trên mái để tạo không gian cho gặp gỡ và sử dụng chung. Ở đây, kiến trúc không nhằm tạo hình để nhìn, mà tạo khung cho các hoạt động xã hội.
Dù khác cách thể hiện, Wang Shu, Lu Wenyu và Liu Jiakun có một điểm chung: họ không dùng truyền thống như một hình ảnh để sao chép. Truyền thống được hiểu như một “logic” có thể chuyển dịch và diễn giải lại trong bối cảnh hiện tại. Với Wang Shu, đó thường là tư duy không gian của vườn, của cảnh quan, được chuyển qua vật liệu tái chế và cách lắp ghép. Với Liu, trọng tâm nằm ở việc công trình thấm vào đời sống đô thị, chấp nhận những thói quen và nghi thức hằng ngày như một phần của thiết kế.
Phức hợp Văn hóa Phù Dương, Phù Dương, Trung Quốc / Wang Shu. Ảnh: Iwan Baan Phức hợp Văn hóa Phù Dương, Phù Dương, Trung Quốc / Wang Shu. Ảnh: Iwan Baan Phức hợp Văn hóa Phù Dương, Phù Dương, Trung Quốc / Wang Shu. Ảnh: Iwan Baan Phức hợp Văn hóa Phù Dương, Phù Dương, Trung Quốc / Wang Shu. Ảnh: Iwan Baan Phức hợp Văn hóa Phù Dương, Phù Dương, Trung Quốc / Wang Shu. Ảnh: Iwan Baan
Khoảng cách giữa Pritzker 2012 của Wang Shu và Pritzker 2025 của Liu Jiakun cũng cho thấy sự dịch chuyển của mối quan tâm. Năm 2012, việc trao giải cho Wang Shu thường được hiểu như một lời nhắc về cái giá của sự bùng nổ xây dựng và sự lệ thuộc vào công trình mang tính biểu tượng, đồng thời đề cao tái sử dụng vật liệu và ký ức văn hóa như một lựa chọn có trách nhiệm. Đến năm 2025, trong bối cảnh tăng trưởng chậm lại, áp lực môi trường tăng lên và câu hỏi xã hội trở nên rõ hơn, sự chú ý chuyển sang những giá trị như độ chính xác, trách nhiệm và thiết kế đặt con người vào trung tâm, điều phản ánh trong việc ghi nhận công trình của Liu. Đặt cạnh nhau, ba quỹ đạo này không tạo thành một “phong cách” thống nhất. Chúng gợi ra một thái độ làm nghề: không chạy theo tốc độ, không tách rời thiết kế khỏi đời sống thực, và coi kiến trúc như công cụ để nối giữa khát vọng phát triển với điều kiện sống hằng ngày của con người.
SÂN TRONG, CẢNH QUAN VÀ HÌNH THỨC XÃ HỘI
Trong nhiều dự án, từ công trình công cộng đến nhà ở và không gian văn hóa, Wang Shu và Lu Wenyu thường quay về những mẫu hình quen thuộc của kiến trúc Trung Quốc. Sân trong, sân hiên, hệ lối đi nhiều tầng và các khoảng chuyển tiếp xuất hiện lặp lại, không phải như một “phong cách truyền thống”, mà như công cụ tổ chức đời sống và điều tiết vi khí hậu.
Khuôn viên Tượng Sơn của Học viện Mỹ thuật Trung Quốc, phát triển qua nhiều giai đoạn từ 2001 đến 2007, cho thấy cách họ làm việc ở quy mô một cơ sở giáo dục. Các khối nhà bám theo đường đồng mức của địa hình, tạo thành một tổng thể mở, nơi ranh giới giữa kiến trúc và địa hình được làm mờ. Gạch ngói tái chế được lắp lại cho tường và mái. Lưu thông đi qua sân trong, đường dốc và các khoảng ngoài trời, gợi nhớ cấu trúc vườn truyền thống ở vùng Giang Nam. Khuôn viên vì thế được cảm nhận như một cảnh quan xây dựng, thay đổi theo chuyển động, ánh sáng và mùa.
Với Vertical Courtyard Apartments ở Hàng Châu, hoàn thành năm 2007, họ đưa logic sân trong vào loại hình nhà ở đô thị mật độ cao. Sáu tháp nhà ở tổ chức quanh những khoảng trống đứng dùng chung, đưa không gian cộng đồng vào chiều dọc của đời sống cao tầng. Cách bố trí này đề xuất một mô hình khác cho nhà ở: vẫn đạt mật độ, nhưng tạo được điều kiện gặp gỡ và sử dụng chung.
Phức hợp Văn hóa Phù Dương, hoàn thành năm 2018 dọc sông Phù Xuân, mở rộng những ý tưởng trên sang bối cảnh công cộng. Lấy cảm hứng từ cuộn tranh “Trú tại núi Phù Xuân” của Hoàng Công Vọng, dự án triển khai thành chuỗi khối nhà, sân hiên, sân trong và lối đi. Ở đây, kiến trúc được tổ chức như một trải nghiệm theo hành trình, người sử dụng “đọc” không gian bằng bước đi và góc nhìn, thay vì chỉ nhìn từ một điểm.
Ngay cả với các công trình nhỏ, cách tiếp cận này vẫn nhất quán. Nhà Gốm ở Công viên Kiến trúc Kim Hoa, khoảng 120 m², sử dụng ngói gốm địa phương làm lớp bao che chính. Không gian bên trong thay đổi theo gió, mưa và ánh sáng; bóng và phản chiếu dịch chuyển theo thời gian trong ngày. Dự án cho thấy vật liệu có thể tạo nghĩa và tạo trải nghiệm không gian mà không cần đến quy mô lớn.
Các công trình gần đây như Bảo tàng Lịch sử Lâm An, hoàn thành năm 2022, tiếp tục mạch thực hành ấy. Xây dựng không được coi là bước trung gian để đạt một hình ảnh, mà là một hành vi văn hóa, nơi thời gian, lao động và ký ức được đưa vào không gian bằng chính vật liệu và cách làm.
TỪ PRITZKER ĐẾN VENICE
Việc Wang Shu nhận Giải Pritzker năm 2012 được xem như một dấu mốc trong quá trình kiến trúc Trung Quốc được công nhận rộng rãi trên bình diện quốc tế. Ở thời điểm thế giới chú ý nhiều tới các công trình mang tính trình diễn và quy mô lớn, lựa chọn của ban giám khảo thường được hiểu như sự ủng hộ một cách làm khác: đặt ngữ cảnh lên trước, coi trọng thủ công và giữ mạch liên tục của nơi chốn.
Hơn mười năm sau, việc Wang Shu và Lu Wenyu được bổ nhiệm làm giám tuyển Biennale Kiến trúc Venice đưa lập trường ấy đi xa hơn, từ thực hành xây dựng sang không gian giám tuyển toàn cầu. Dù chủ đề của kỳ triển lãm 2027 chưa được công bố, các dự án của họ gợi ý một Biennale không chạy theo “mới” bằng mọi giá, mà quay về những câu hỏi cơ bản: làm như thế nào, ký ức nằm ở đâu trong vật liệu, và kiến trúc đứng ở vị trí nào giữa quá khứ và hiện tại.
Trong bối cảnh khủng hoảng sinh thái và xu hướng đồng nhất văn hóa, cách nhìn này coi kiến trúc như một quá trình văn hóa, không chỉ là một hình ảnh để nhìn. Từ đó, bền vững không tách rời ký ức. Và cái gọi là hiện đại có thể hình thành từ sự tiếp nối, từ việc tái sử dụng, và từ thái độ chăm sóc với những gì đã có.
Khi Venice chuẩn bị cho Biennale 2027, Wang Shu và Lu Wenyu mang theo một tư duy kiến trúc đi lên từ nền tảng xây dựng. Ở đó, vật liệu được lắng nghe, lao động được nhìn nhận đúng vai trò, và việc xây dựng chậm rãi trở thành cách để đối thoại với nơi chốn.
Tổng hợp & Biên tập
Anh Nguyên
