Ẩn mình trên vách đá khô cằn nhìn ra Địa Trung Hải, Can Lis – ngôi nhà Jørn Utzon thiết kế cho chính mình là một tác phẩm kiến trúc vừa bình dị vừa thiêng liêng, nơi mà đá, ánh sáng và ký ức cùng cộng hưởng để kiến tạo nên một không gian sống mang tính chiêm nghiệm sâu sắc.
Được xây dựng từ năm 1971 đến 1973 trên đảo Mallorca, Tây Ban Nha, công trình không phải là một khối thống nhất mà là một tổ hợp gồm nhiều khối nhỏ: phòng khách, phòng ngủ, bếp, atrium, mỗi khối như một ngôi nhà nhỏ trong một ngôi làng thuần khiết, gắn kết với nhau qua các bậc thềm, sân trong và giao thông bằng đá. Việc chia tách chức năng thành từng khối độc lập không chỉ làm rõ tổ chức không gian mà còn cho phép sự tiếp xúc tự nhiên giữa con người và cảnh quan biển cả ở mọi thời điểm trong ngày.
Ảnh chụp từ trên cao Can Lis trong quá trình xây dựng. Tất cả hình ảnh lưu trữ đều được cung cấp bởi Trung tâm Utzon, Aalborg. Mặt bằng của Can Lis. Những bức ảnh chụp Can Lis cho thấy vị trí cẩn thận của nó giữa cảnh quan và biển. ‘Tôi thích được ở bên bờ của những điều có thể’. Jørn và Lis đang tìm kiếm địa điểm lý tưởng để xây nhà, năm 1971-73. Nhìn từ biển, Can Lis hiện ra giữa quá trình xây dựng, nằm giữa bờ biển đá và cảnh biển, năm 1971-73.
Toàn bộ công trình được xây từ đá sa thạch Marés – loại đá đặc trưng của địa phương, được khai thác ngay dưới nền nhà. Vật liệu này không chỉ mang lại hiệu quả thẩm mỹ với sắc vàng thay đổi theo ánh nắng, mà còn đóng vai trò làm môi trường sống: nó tích nhiệt, phát sáng, phản chiếu và định hình cảm xúc không gian. Gỗ được sử dụng với liều lượng tối thiểu, chỉ để làm dịu đi phần nào cảm giác nặng nề của đá, đồng thời giữ cho công trình mang tính nguyên khối cao. Hệ thống nội thất như bàn ghế, bệ giường hay kệ đều được xây âm vào tường, gắn liền với kiến trúc như một phần không thể tách rời.
Trong Can Lis, ánh sáng là một chất liệu kiến tạo không gian ngang hàng với đá, gió và thời gian. Mọi không gian đều hướng ra biển, nơi ánh sáng có thể đi vào sâu trong khối nhà qua các hốc cửa không khung. Phòng khách – trung tâm của toàn bộ ngôi nhà – mở ra qua một hàng hiên có mái vòm thấp, dẫn vào không gian cao vút, nơi năm khung cửa sâu ôm trọn đại dương phía trước. Tại đây, Utzon tái hiện lại cảm xúc mà ông từng có khi ngồi trong một hang đá dưới chân nhà, đối diện giữa sự tĩnh lặng của bóng tối và vô tận của chân trời.
Khoảnh khắc ánh sáng lọt qua một ô cửa cao và quét một vệt lửa chéo trên tường mỗi buổi chiều là một nghi lễ tinh thần, một “sân khấu vũ trụ” giản dị và trác tuyệt. Utzon từng nói: “Hạnh phúc được đếm bằng từng giây” và Can Lis chính là một bộ đếm thời gian, nơi từng giây trở nên hữu hình.
Ngôi nhà không có hệ thống điều hòa, không truyền hình, không hồ bơi, thậm chí không có nhiều không gian tiện nghi hiện đại. Sự giản lược không phải là một tuyên ngôn tối giản, mà là một lựa chọn sống – sống chậm, sống có mặt và sống cùng tự nhiên. Kiến trúc ở đây không nhằm phô diễn mà là để dẫn dắt: dẫn con người trở về với cảm xúc nguyên sơ, với nhịp điệu của ánh sáng, gió và đá. Không gian sống trở thành một môi trường cảm xúc, một cấu trúc có thể lay động tâm hồn – nơi mọi cử chỉ sinh hoạt đều tương tác trực tiếp với không gian và thiên nhiên.
Suốt 25 năm, Can Lis là nơi ở chính của gia đình Utzon. Khi thị lực của ông bắt đầu yếu đi vì ánh sáng gắt từ biển, gia đình quyết định rời sang vùng núi phía trong S’Horta để xây Can Feliz – “ngôi nhà của hạnh phúc” đầu những năm 1990. Sau khi ông qua đời vào năm 2008, toàn bộ các ngôi nhà của ông, từ Hellebæk House ở Đan Mạch đến Can Lis và Can Feliz ở Mallorca được trao lại cho ba người con. Đến năm 2011, Quỹ Utzon chính thức tiếp quản Can Lis nhằm gìn giữ tác phẩm cho các thế hệ mai sau. Từ một ngôi nhà riêng tư, Can Lis đã trở thành nơi lưu trú nghệ thuật và là điểm hành hương cho giới kiến trúc từ khắp nơi trên thế giới.
Jørn Utzon, đang trò chuyện tại Can Lis, 1978. Hình trăng lưỡi liềm biểu tượng hiện lên mờ mờ phía sau ông, soi sáng toàn cảnh. “Cần phải hiểu cách đi, đứng, ngồi và nằm thoải mái, để tận hưởng ánh nắng, bóng râm, làn nước chạm vào cơ thể, đất đai và vô số ấn tượng giác quan khó định nghĩa khác”. Ảnh: Hedy Löffler. Lis Utzon, chụp ảnh tại gian hàng trung tâm của Can Lis, nhìn ra Địa Trung Hải. Chân dung gia đình tại Can Lis. Jørn và Lis ở Can Feliz (Ngôi nhà Hạnh phúc), ngôi nhà thứ hai của gia đình Jørn xây dựng trên đảo Mallorca. Hoàn thành năm 1994, ngôi nhà tọa lạc tại Jørn Utzon được bạn bè vây quanh tại Can Lis.
Dù không sử dụng những khái niệm đương đại như “bền vững”, “off-grid” hay “sống tối giản”, Can Lis vẫn là một ví dụ sớm và tinh tế về sự trân trọng địa điểm và cách sống thấm nhuần thiên nhiên. Với Utzon, đây không chỉ là nơi cư trú – ông đã tạo nên một ngôi đền của đời sống, nơi một cách sống đích thực có thể nảy nở và cất tiếng. Can Lis không chỉ là một công trình – nó là lời hồi đáp lặng lẽ và đầy sức mạnh của kiến trúc trước câu hỏi lớn về không gian, thời gian và con người.
Tổng hợp & Biên tập
Anh Nguyên
Ảnh
Simon Watson
Nguồn
Apartmento
