Trong bối cảnh đô thị hóa nhanh chóng tại Việt Nam, đặc biệt ở các thành phố lớn như Hà Nội và TP. Hồ Chí Minh, thiết kế nhà ở không chỉ là việc xây dựng không gian sống mà còn là cách ứng xử với môi trường xung quanh, cộng đồng và lịch sử văn hóa.
Sự kiện ra mắt cuốn sách “REPLY”, ấn phẩm do tác giả Trần Hiếu Anh Nguyên hợp tác thực hiện cùng kiến trúc sư Quang (Toob Studio) và nhiếp ảnh gia Triệu Chiến, đã trở thành dịp để nhóm tác giả chia sẻ góc nhìn về kiến trúc nhà ở đô thị. Cuốn sách không chỉ là tập hợp hình ảnh và câu chuyện về các công trình nhà ở mà còn là lời kêu gọi tái định hình cách kiến trúc ứng phó với bối cảnh đô thị đầy thách thức. Qua buổi thảo luận, các diễn giả đã nhắc lại và làm rõ hơn vai trò của kiến trúc sư trong việc tạo ra những không gian sống bền vững, kết nối con người với thiên nhiên và đô thị, đồng thời đối mặt với các vấn đề môi trường như ô nhiễm, thiếu không gian xanh và sự lấn chiếm đô thị.
GÓP MỘT TIẾNG NÓI SAU HƠN 10 NĂM THỰC HÀNH
Cuốn sách “REPLY” ra đời từ sự hợp tác giữa ba nhân vật chính: kiến trúc sư Nguyễn Hồng Quang, người đã dành hơn một thập kỷ thiết kế các công trình nhà ở đô thị; nhiếp ảnh gia Triệu Chiến, chuyên ghi lại những khoảnh khắc chân thực của kiến trúc qua ống kính; và tác giả Trần Hiếu Anh Nguyên. Theo kiến trúc sư Quang, hành trình bắt đầu từ những quan sát hàng ngày về nghề kiến trúc ở Việt Nam. “Hàng ngày, chúng tôi ngồi làm dự án này đến dự án khác. Mỗi dự án đều có suy tư, đúc kết và lưu trữ,” anh chia sẻ. Tuy nhiên, anh nhận thấy rằng việc chia sẻ chỉ dừng lại ở hình ảnh trên các nền tảng chia sẻ kiến trúc như ArchDaily hay một số tạp chí, mà thiếu chiều sâu nội dung tư tưởng hoặc quan điểm thiết kế thì chưa trọn vẹn.
Anh Triệu Chiến bổ sung rằng, qua quá trình chụp ảnh các công trình của anh Quang, anh nhận ra giá trị của việc ghi lại không chỉ vẻ đẹp hoàn thiện mà còn những thiếu sót và quá trình phát triển. “Tôi chụp ảnh theo hướng tư liệu, không chỉ để quảng bá mà để kể câu chuyện về quãng thời gian đồng hành cùng kiến trúc sư,” anh nói. Tác giả Trần Hiếu Anh Nguyên đóng vai trò “người thứ ba” quan sát khách quan và hệ thống hóa dữ liệu. Kết quả là một ấn phẩm không chỉ giới hạn ở 20-40 ảnh như các tạp chí truyền thống, mà mở rộng để chia sẻ những góc nhìn chưa từng thấy trên mạng, như cách một công trình ứng xử với bối cảnh đô thị lộn xộn.
ỨNG XỬ VỚI BỐI CẢNH
Chủ đề chính của buổi thảo luận xoay quanh cách kiến trúc nhà ở ứng xử với bối cảnh đô thị Việt Nam. Đại diện Toob Studio chia sẻ rằng, kiến trúc phải là một “thực thể riêng”, phát triển cùng người sử dụng và chịu trách nhiệm với không gian xung quanh. “Khi thiết kế, tôi không chỉ giải quyết vấn đề nội bộ mà còn nghĩ rộng hơn, như công trình đối ứng với đô thị ra sao,” anh nói.
Về vấn đề môi trường, một khán giả đặt câu hỏi về đóng góp của cộng đồng kiến trúc sư trước sự phát triển chung cư cao tầng và ô nhiễm ở Hà Nội. Anh Quang trả lời: “Vấn đề môi trường rộng lớn, từ xử lý rác thải đến không gian xanh. Chúng tôi bắt đầu từ dự án nhỏ, như làm mái nhà sạch để hàng xóm có khoảng nhìn đẹp, hoặc tạo khoảng trống thông gió trong nhà phố chật hẹp. Trong khu phố lộn xộn, tôi thường có quan điểm mặt phẳng mặt đứng công trình còn trong các khu ở sang trọng, tôi sẽ làm mộc mạc hơn để đối ứng phù hợp.”
Tác giả Trần Hiếu Anh Nguyên bổ sung góc nhìn về “không gian thứ ba” – lấy cảm hứng từ lịch sử cà phê, nơi mọi người tìm kiếm sự thảnh thơi ngoài ngôi nhà và nơi làm việc. Tuy nhiên, ở đô thị Việt Nam, các quán cà phê hay gallery đang trở nên ồn ào, thì giải pháp tạo không gian riêng trong nhà ở là một hướng tiếp cận. “Với căn hộ 60m², tôi dành hơn 10m² cho một khoảng trống. Giảm phòng ngủ từ 35m² xuống 25m² để tạo nên một không gian dần định hình, có thể sử dụng làm phòng tập, phòng trà, chỗ ngồi vẽ, cắm hoa hoặc đọc sách…,” anh đồng tình với quan điểm của kiến trúc sư Pascal Hordemans về việc tạo không gian để chủ nhà tham gia thiết lập sau này.
Buổi thảo luận cũng nhấn mạnh tham vọng của kiến trúc sư trong việc mở rộng từ nhà ở đến đô thị và cộng đồng. Anh Quang chia sẻ ba điều về Toob Studio: kiên định trong sáng tạo (mỗi dự án tiến bộ dù nhỏ), ứng xử với bối cảnh, và mong muốn làm dự án cộng đồng. “Tôi muốn làm việc ở những scale lớn và giải quyết vấn đề đô thị,” ví dụ như việc hàng năm Toob đều tham gia lễ hội thiết kế sáng tạo Hà Nội để dọn dẹp và mở cửa các không gian cũ như bốt Hàng Đậu hay nhà máy Gia Lâm, nhằm khai thác thêm khoảng trống với công năng mới sau nhiều năm bỏ không, phi mục đích.
Tác giả Trần Hiếu Anh Nguyên bổ sung: “Một văn phòng không thể giải quyết hết, cần cộng đồng và bối cảnh văn hóa, kinh tế.” Anh đề xuất xây dựng diễn đàn hoặc sự kiện để chia sẻ thực hành, lấy cảm hứng từ Nhật Bản như chương trình House Vision.
HƯỚNG TỚI MỘT ĐÔ THỊ THÍCH ỨNG VỚI BỐI CẢNH MỚI
“REPLY” không chỉ là cuốn sách về kiến trúc mà còn là lời nhắc nhở về trách nhiệm của kiến trúc sư trong thiết kế nhà ở đô thị: ứng xử hài hòa với bối cảnh, ưu tiên bền vững và kết nối cộng đồng. Như anh Quang kết luận: “Nếu tất cả cùng góp sức, thành phố chúng ta sẽ tốt đẹp hơn.” Với khoảng 224 trang, cuốn sách dành cho những ai quan tâm đến kiến trúc, từ chủ đầu tư đến chuyên gia, giúp họ hiểu rằng kiến trúc không chỉ tạo mới mà là sự hiểu và ứng xử với những gì đang tồn tại. Trong bối cảnh đô thị Việt Nam đang “chín muồi” như anh Quang nhận định, đây là thời điểm để hành động, bắt đầu từ những dự án nhỏ để tạo nên thay đổi lớn.
