Trong nhiều thập niên, kiến trúc đương đại được định hình bởi các công trình quy mô lớn, mang tính biểu tượng và gắn với bối cảnh đô thị. Tuy nhiên, cùng với những biến đổi sâu sắc về kinh tế và xã hội, đặc biệt tại các khu vực ngoài đô thị, một hướng tiếp cận khác đang dần hình thành, nơi kiến trúc không còn chỉ là việc tạo hình mà trở thành một công cụ can thiệp vào các hệ thống rộng hơn.
Thực hành của Xu Tiantian, nhà sáng lập DnA Design and Architecture, là một trong những trường hợp tiêu biểu cho sự chuyển dịch này. Thay vì theo đuổi những công trình nổi bật về hình thức, bà phát triển một chiến lược can thiệp quy mô nhỏ nhưng có khả năng tạo ra những biến đổi dài hạn. Khái niệm architectural acupuncture (châm cứu kiến trúc) được Xu sử dụng không chỉ như một ẩn dụ mà như một phương pháp làm việc cụ thể, dựa trên việc xác định và tác động vào những điểm nút quan trọng trong một bối cảnh nhất định.
Phát biểu rằng “vẻ đẹp tự thân có thể trở nên nguy hiểm” đặt nền tảng cho cách tiếp cận này. Xu không phủ nhận thẩm mỹ, bà chỉ đặt lại vai trò của kiến trúc trong đời sống. Khi kiến trúc trở thành một đối tượng tách rời khỏi các điều kiện xã hội và kinh tế, nó có thể mất đi khả năng tạo ra tác động thực sự.
Trong các dự án của mình, Xu không bắt đầu từ hình thức mà từ những điều kiện cụ thể của địa điểm. Kiến trúc lúc đó được xem như một phần của một hệ thống, nơi các yếu tố văn hóa, kinh tế và môi trường tương tác với nhau. Công trình vì vậy không còn là kết quả cuối cùng mà trở thành điểm khởi đầu cho một chuỗi quan hệ mới (được thiết lập lại).
Cách tiếp cận này được thể hiện rõ trong chuỗi dự án tại Songyang, nơi DnA triển khai nhiều can thiệp phân tán trong một thời gian dài, mỗi công trình đóng vai trò như một điểm kích hoạt riêng biệt nhưng đồng thời liên kết với nhau trong một cấu trúc rộng hơn.
Nhà máy sản xuất đường nâu (Brown Sugar Factory) không chỉ là một xưởng sản xuất đường quy mô mà được DnA tổ chức thành nhiều lớp không gian cho phép người dân và khách tham quan dễ dàng quan sát quy trình chế biến. Không gian sản xuất không còn bị tách biệt mà trở thành một phần của trải nghiệm.
Điều tương tự cũng có thể thấy ở nhà máy đậu hũ (Tofu Factory) hay nhà máy rượu gạo (Rice Wine Factory), nơi các quy trình sản xuất tuyến tính được mang tới gần hơn với không gian công cộng. Kiến trúc không làm mờ ranh giới giữa lao động và đời sống, kiến trúc tạo ra điểm giao thoa cho phép “phần cứng” và cả “phần mềm” được nhìn thấy và hiểu theo cách khác nhau.
Ảnh: Ziling Wang.
Trong Bamboo Theatre và Damushan Teahouse, mối quan hệ giữa kiến trúc và cảnh quan được đặt ở vị trí trung tâm. Vật liệu tre, các lớp mái và những khoảng mở lớn không chỉ phản ánh điều kiện địa hình mà còn tổ chức lại cách con người tiếp cận không gian xung quanh. Kiến trúc không tách khỏi môi trường mà trở thành một phần của hệ thống cảnh quan, nơi việc nhìn, di chuyển và dừng lại được liên kết trong một trải nghiệm liên tục.
Điểm quan trọng trong cách làm này không nằm ở từng công trình riêng lẻ mà ở tính liên tục của các can thiệp. Mỗi dự án chỉ giải quyết một khía cạnh cụ thể, nhưng khi được triển khai nối tiếp, chúng tạo ra một hiệu ứng tích lũy. Sự tích lũy này hình thành một dạng mạng lưới, kiến trúc đóng vai trò kết nối các hoạt động khác nhau, từ sản xuất, đời sống đến các hình thức giao tiếp mới. Thay vì tạo ra một thay đổi tức thời, chiến lược này hướng đến những chuyển dịch chậm nhưng có khả năng duy trì.
Trong quá trình đó, di sản không được xem như một đối tượng cần bảo tồn nguyên trạng mà như một nguồn lực có thể được kích hoạt lại. Các cấu trúc hiện hữu được tái diễn giải thông qua các can thiệp tối thiểu, giữ lại dấu vết vật chất đồng thời mở ra những chức năng mới. Trong Hakka Indenture Museum, kỹ thuật xây đá truyền thống được tiếp tục sử dụng trong một công trình mới, cho thấy cách mà một phương pháp xây dựng có thể được duy trì mà không cần tái hiện nguyên trạng. Cách tiếp cận này giữ được sự liên tục về mặt văn hóa mà không biến di sản thành một đối tượng tĩnh.
Song song với việc tái kích hoạt di sản, kiến trúc trong các dự án của Xu Tiantian còn tham gia trực tiếp vào các hoạt động kinh tế. Các công trình được thiết kế để vừa phục vụ sản xuất, vừa tạo điều kiện cho các hoạt động như tham quan hoặc giáo dục. Trong nhà máy sản xuất đường, việc tổ chức không gian cho phép người quan sát theo dõi toàn bộ quy trình từ nguyên liệu đến thành phẩm. Điều này không biến sản xuất thành trình diễn, nhưng làm cho giá trị của nó trở nên dễ tiếp cận hơn. Kiến trúc trong trường hợp này không chỉ hỗ trợ mà góp phần định hình cách mà sản phẩm địa phương được hiểu và được sử dụng. Tuy nhiên, cách tiếp cận này cũng đặt ra một số giới hạn. Khi các hoạt động sản xuất được mở ra cho người bên ngoài, ranh giới giữa bảo tồn và khai thác có thể trở nên không rõ ràng. Việc đưa yếu tố trải nghiệm vào không gian sản xuất có thể dẫn đến những thay đổi trong cách vận hành, đặc biệt khi các yếu tố kinh tế bên ngoài bắt đầu tác động. Điều này không làm giảm giá trị của phương pháp, nhưng cho thấy rằng kiến trúc, dù có khả năng kích hoạt, vẫn phụ thuộc vào những điều kiện rộng hơn mà nó không hoàn toàn kiểm soát.
Đến đây, không khó để nhận ra điểm khác biệt lớn nhất trong cách tiếp cận của Xu Tiantian, đó là chuyển đổi trọng tâm tính kiến trúc sang tính hệ thống. Thay vì thiết kế một đối tượng hoàn chỉnh, bà xây dựng một chuỗi các can thiệp có khả năng liên kết theo thời gian. Mỗi dự án, khi đứng riêng lẻ, có thể được hiểu như một giải pháp cụ thể. Tuy nhiên, khi được đặt trong một cấu trúc rộng hơn, chúng tạo ra một mạng lưới trong đó các mối quan hệ giữa các công trình trở nên quan trọng không kém bản thân từng công trình. Cách làm này khiến kiến trúc thích ứng với sự thay đổi, khi hệ thống có thể tiếp tục phát triển thông qua các can thiệp mới mà không cần phá vỡ những gì đã tồn tại.
Từ góc nhìn này, khái niệm châm cứu không còn là một hình ảnh ẩn dụ mà trở thành một phương pháp thiết kế có tính hệ thống. Nó đòi hỏi sự hiểu biết sâu về bối cảnh, khả năng xác định chính xác điểm can thiệp và sự kiên nhẫn trong quá trình tích lũy. Những thay đổi mà nó tạo ra không diễn ra ngay lập tức, nhưng thông qua thời gian, chúng có thể dẫn đến những chuyển dịch đáng kể trong cấu trúc xã hội và kinh tế.
Thực hành của Xu Tiantian vì vậy cho thấy một hướng đi khác của kiến trúc đương đại, nơi trọng tâm không còn nằm ở hình thức hay quy mô mà ở khả năng kích hoạt các mối quan hệ. Kiến trúc không còn là mục tiêu cuối cùng mà trở thành một phương tiện. Khi được đặt đúng vị trí, ngay cả những can thiệp nhỏ cũng có thể tạo ra những tác động vượt ra ngoài phạm vi của chính công trình. Giá trị của kiến trúc vì thế không nằm ở việc nó trông như thế nào, mà ở việc nó có thể làm được điều gì.
Tổng hợp
Anh Nguyên
Ảnh bìa
Xu Tiantian, người sáng lập DnA Design & Architecture
được nhiếp ảnh gia Rujie Wang chụp ảnh cho tạp chí PIN–UP.