Thành lập năm 2017 tại TP. Hồ Chí Minh, TAA Design dưới sự dẫn dắt của Kiến trúc sư Nguyễn Văn Thiên đã nhanh chóng định hình một ngôn ngữ kiến trúc riêng. Từ những ngôi nhà nhỏ ở nông thôn đến các dự án phức hợp, công trình của TAA luôn hướng tới sự cân bằng giữa kiến trúc hiện đại và đời sống thực tại.
Trong cuộc trò chuyện này, KTS Nguyễn Văn Thiên chia sẻ tư duy thiết kế, triết lý “cấu trúc rỗng” cùng những suy tư về kiến trúc Việt Nam trong dòng chảy đô thị hóa mạnh mẽ.
Chào kiến trúc sư Nguyễn Văn Thiên, chúng ta hãy bắt đầu từ năm 2017 – thời điểm văn phòng TAA ra đời.
KTS Nguyễn Văn Thiên: Khi mới mở văn phòng, tôi quan sát bối cảnh kiến trúc Việt Nam lúc bấy giờ và nhận thấy nhiều xu hướng đang nghiêng mạnh về hình thức. Điều đó khiến tôi tự đặt lại vấn đề, không phải để phủ nhận mà để tìm một hướng tiếp cận khác – nơi kiến trúc bắt đầu từ bối cảnh.
Những công trình thời kỳ đầu của TAA đều có quy mô nhỏ và khá đa dạng từ bối cảnh đô thị đến nông thôn. Lúc ấy, tôi thường tự hỏi: làm sao để không bị chi phối bởi những hình thức đã trở nên quen thuộc để quay về với những điều căn bản nhất, đó là cách con người sử dụng và trải nghiệm không gian.
Khi lấy bối cảnh và con người làm điểm khởi đầu, tôi nhận ra chính những yếu tố ấy lại mở ra nhiều khả năng biểu đạt bằng ngôn ngữ kiến trúc hiện đại.
Vậy bối cảnh ảnh hưởng đến kiến trúc của TAA như thế nào?
NVT: Khi tiếp cận một công trình, tôi thường bắt đầu từ ba yếu tố chính: điều kiện khí hậu, cách công trình hòa nhập với bối cảnh cụ thể vì mỗi môi trường (nông thôn,thành thị hay vùng ven) đều đặt ra những yêu cầu rất khác biệt, và cuối cùng là con người, với lối sống, cảm xúc và thói quen sinh hoạt. Ba yếu tố này không tách rời mà luôn đan xen, tương tác lẫn nhau, từ đó định hình cách tôi suy nghĩ và phát triển kiến trúc.
Nhưng trong thực tế, yêu cầu của chủ đầu tư đôi khi lại đi ngược với bối cảnh.
NTV: Đó là câu chuyện về mối quan hệ giữa dịch vụ thiết kế và chủ ý thiết kế. Chẳng hạn ở công trình Nhà Bạc Liêu, ban đầu chủ đầu tư mong muốn một ngôi nhà khá lớn, khai thác tối đa diện tích đất, với năm đến bảy phòng ngủ để phục vụ nhu cầu gia đình.
Họ hình dung ngôi nhà như một điểm tựa, nơi kết nối họ (vốn là những người làm ăn xa quê) với mảnh đất quê hương.
Sau khi khảo sát, cách tôi đặt vấn đề không theo hướng yêu cầu trên. Điểm nổi bật nhất ở cách tiếp cận thiết kế kiến trúc công trình này không phải diện tích xây dựng, mà là những cây cổ thụ đã tồn tại ở hiện trạng từ rất lâu năm. Câu hỏi không còn là “xây bao nhiêu”, mà trở thành “liệu có thể giữ lại những gì đang hiện hữu?” Căn nhà sẽ là phiên bản thu nhỏ của đời sống đô thị, hay một cơ hội để sống khác đi?
Tôi tin rằng kiến trúc cần mở ra khả năng sống cùng tự nhiên, nơi nắng, mưa, gió không bị đẩy ra ngoài mà trở thành phần của đời sống hàng ngày. Công trình phải tôn trọng cảnh quan, không tạo thành điểm dừng đột ngột, không phá vỡ tính liền mạch của môi trường xung quanh. Một khối nhà lớn, thô kệch giữa làng quê không chỉ là vấn đề hình thức, mà còn là sự lệch nhịp với bối cảnh. Tôi quan tâm đến việc để công trình tồn tại như một phần tự nhiên của nơi chốn.
Trong bối cảnh đô thị hoá như hiện nay, thông qua ngôn ngữ kiến trúc, TAA ứng xử ra sao với bối cảnh kiến trúc nông thôn đang dần thay đổi.
Có lẽ điều may mắn của tôi là từ nhỏ đã sống trong bối cảnh của một làng quê, nơi mà hầu hết những ngôi nhà đều chịu ảnh hưởng của quá trình đô thị hóa. Nhờ đó, tôi có thể hiểu và cảm nhận khá rõ cách con người sống trong một ngôi nhà ở vùng quê đang chuyển mình.
Trước hết, đô thị hóa là một quá trình tất yếu khi đô thị mở rộng và dân số gia tăng, vì thế gần như không thể chống lại. Trong bối cảnh đó, điều quan trọng hơn là phải ưu tiên đời sống của con người. Khi không gian bị nén lại, thu hẹp, nếu chúng ta mang nguyên những mô hình đô thị áp đặt vào nông thôn thì cách sống sẽ dễ bị lệch khỏi những điều vốn có.Tôi ứng xử bằng sự tôn trọng thực tại nhưng cũng tôn trọng hệ giá trị ba điểm bên trên mà mình đặt ra nhằm tìm một ngôn ngữ kiến trúc phù hợp, có khả năng thích ứng với đời sống mới.
Chắc anh dành thời gian ghé thăm nhiều làng quê!
Tôi có sự quan tâm đặc biệt đến kiến trúc nông thôn và cách đời sống con người diễn ra trong đó. Quan sát nhiều ngôi làng ở Bắc Bộ, miền Trung và miền Nam, tôi học được mỗi vùng đều có một cách ứng xử rất khác với thiên nhiên cũng như bối cảnh văn hóa.
Những kiến trúc này không chỉ là hình thức mà là trải nghiệm sống rất cụ thể, bản thân tôi có sự kết nối cảm xúc khá rõ với chúng.
Chẳng hạn, ở miền Nam, tôi đặc biệt quan tâm đến khả năng kết nối kiến trúc với thiên nhiên. Đời sống mỗi gia đình nơi đây thường diễn ra dưới cái hiên nhà, khi thiết kế trong bối cảnh này, chỉ cần tạo ra một mái hiên phù hợp thì phần lớn sinh hoạt của mọi người đều có thể diễn ra tại đó. Đây là một dạng không gian gần như phi chức năng, sử dụng linh hoạt vào nhiều mục đích, chứa đựng nhiều chất liệu sống.
Trong khi đó, ở miền Trung, điều tôi quan tâm là cách đời sống xoay quanh khu vườn. Không gian nhà và vườn gắn bó chặt chẽ với nhau tạo thành một tổng thể liên tục, nơi các hoạt động sinh hoạt diễn ra trong mối quan hệ trực tiếp với tự nhiên.
Vì vậy, điều tôi theo đuổi không chỉ là việc tiếp nhận hay lặp lại hình thức, mà là xuất phát từ cách người Việt Nam thích ứng với tự nhiên.
Quan sát một số công trình TAA thiết kế, chúng tôi thấy trong cấu trúc thường có nhiều khối tách hoặc chồng lớp, xen kẽ giữa các khoảng trống. Anh nhìn nhận vai trò của khoảng trống trong việc trải nghiệm không gian như thế nào?
Với tôi, khoảng trống là một cấu trúc cốt lõi của công trình, đồng thời cũng là không gian quan trọng nhất khi bắt đầu tư duy về kiến trúc. Khoảng trống ở đây có thể được hiểu qua hai trạng thái. Thứ nhất là phần còn lại của tự nhiên. Chẳng hạn, tôi quan tâm đến mô hình “khu vườn lớn, ngôi nhà nhỏ”, nơi đời sống hướng ra khu vườn, và chính khu vườn đó trở thành khoảng trống mang ý nghĩa tổ chức không gian. Thứ hai là một không gian rỗng, nơi con người có thể tự thích nghi, tự đặt hành vi của mình vào đó.
Với những không gian rộng, việc tạo khoảng trống có vẻ dễ hơn. Nhưng với một công trình nhỏ, như nhà phố chẳng hạn, khi các công năng đều phải “vừa khít” với diện tích hạn chế thì anh đến với khái niệm khoảng trống như thế nào?
Tôi có một ý niệm, “nhà hộp rỗng”, thường xuất hiện xuyên suốt trong nhiều thiết kế của TAA. Theo tôi, không gian ban đầu chỉ là một “cái hộp” hoàn toàn rỗng, việc con người ngăn chia hay đưa các hoạt động vào bên trong là điều diễn ra sau đó.
Với một ngôi nhà khoảng 50m², tôi thường chỉ giữ hai bức tường hai bên, hạn chế tối đa việc chia phòng, kể cả sàn cũng được tổ chức ở mức tối thiểu. Phần còn lại được giữ như một khoảng không rộng. Trước và sau có thể không cần vách, để không gian luôn thông thoáng và cho phép thiên nhiên đi xuyên qua. Khi đó, dù diện tích nhỏ, không gian vẫn giữ được cảm giác của một “nhà hộp rỗng”.
Thực ra, “rỗng” là yếu tố tôi luôn đặt ra ngay từ đầu. Nó không chỉ là sự rỗng về diện tích, mà còn là trạng thái rỗng về cảm nhận và khả năng sử dụng. Một không gian có thể hôm nay là phòng khách, ngày mai trở thành nơi uống trà, hoặc chỗ vui chơi. Cách sử dụng có thể thay đổi theo thời gian, nhưng bản thân không gian vẫn giữ được sự linh hoạt nhờ trạng thái rỗng đó.
Dự án Flying Block đưa cây xanh vào công trình thông qua các khối lơ lửng. Vậy ý tưởng này xuất phát từ những quan sát nào của anh về đời sống đô thị hiện nay? Và những quan sát đó dẫn anh đến phương án thiết kế như thế nào?
Ở những khu đô thị mật độ cao như Sài Gòn, hay trong bối cảnh công nghiệp như Phú Mỹ, điều dễ nhận thấy là sự thiếu vắng cây xanh, sân vườn, và sự suy giảm kết nối giữa con người với tự nhiên. Không gian sống cũng bị thu hẹp đáng kể; nhiều người, nhiều hộ cùng tồn tại trong một cấu trúc dày đặc, khiến việc sở hữu một khu vườn gần như trở thành điều xa xỉ.
Khi quan sát đời sống trong những điều kiện đó, tôi thường nghĩ đến việc làm thế nào để có thể phản ứng lại với cấu trúc hiện hữu, làm sao để vẫn duy trì được chất lượng sống, đồng thời giúp con người cảm thấy gắn bó và thân thuộc với nơi ở của mình.
Vì thế, những yếu tố như mặt nước, vườn, hay các không gian ngoài trời trở thành những điểm tựa quan trọng trong cách tôi hình thành ý tưởng kiến trúc.
Tôi liên tưởng tới một quả thông, nhẹ nhàng dù biểu hiện công trình khá mạnh về khối.
Lúc vẽ, tôi muốn tạo ra một cấu trúc có thể chứa được nhiều khoảng sân. Ý tưởng về “khối bay” xuất hiện do hệ sân được đưa lên cao, công trình sẽ có thiên hướng tách thành nhiều đơn vị kiến trúc vươn ra từ tâm. Khi tỷ lệ giữa công trình, khu vườn và con người đạt được sự hài hòa với bối cảnh, công trình tự nhiên trở nên nhẹ hơn và có sự gắn kết với môi trường. Ngược lại, một khối kiến trúc thô, tách rời khỏi đời sống sẽ trở nên nặng nề và bị cô lập.
Khi thiết kế công trình này, có nguồn cảm hứng cụ thể nào không? Hay có một kiểu thức kiến trúc nào được tham chiếu?
Điểm khởi đầu không nằm ở hình ảnh hay ngôn ngữ, nên cũng khó xác định là mình có chịu ảnh hưởng trực tiếp từ một công trình cụ thể nào hay không.
Tôi luôn bắt đầu công việc thiết kế từ việc định hình cấu trúc. Và đương nhiên, bối cảnh là điều kiện sinh ra khối cấu trúc đó. Khi chuyển qua ngôn ngữ kiến trúc, nó liên quan đến nhịp điệu, tạo hình và tổ chức không gian. Tuy nhiên, tôi không chủ đích tạo ra một hình thức mang tính biểu đạt mạnh hay một tuyên bố rõ ràng. Nếu cấu trúc đủ mạnh, nó gần như có thể vận hành theo một logic riêng, tôi thường gọi đó là một dạng “tự trị”. Ngay cả khi cố gắng làm cho công trình trở nên nhẹ hơn, bản thân nó vẫn bộc lộ theo cách tự nhiên nhất.
Những yếu tố mang tính cảm nhận thường xuất hiện ở giai đoạn sau. Chẳng hạn như màu sắc, có những công trình tôi lựa chọn những gam màu khá mạnh, như màu đỏ, đều này tôi chưa bao giờ có một lý giải rõ ràng (cười). Còn ở công trình này, màu cam vàng khá nổi bật, và quyết định đó thiên về cảm nhận nhiều hơn là một lựa chọn mang tính logic.
Anh tiếp cận điều gì tiếp theo sau yếu tố bối cảnh và cấu trúc đã định hình?
Sau khi thiết lập “cấu trúc rỗng” và sự định hình bên trong cấu trúc đó, điều tôi quan tâm là vật liệu. Nội dung này tôi không quá đặt nặng mà chủ yếu được xem như một cách để thích ứng với từng điều kiện cụ thể, với tính địa phương, với những gì sẵn có, cũng như với cảm xúc mà vật liệu có thể mang lại.
Công trình Nhà Hóc Môn, tôi cảm nhận đây là một không gian có nhiều yếu tố gợi cảm xúc, từ khu vườn, ánh sáng, thiên nhiên cho đến mái nhà. Vì vậy, việc lựa chọn vật liệu cũng đi theo hướng tạo ra được những trải nghiệm đó. Tôi sử dụng loại vật liệu có tính chất thô, nhưng không nhằm lặp lại nguyên bản vật liệu truyền thống, mà chuyển biến trong bối cảnh đương đại. Ánh sáng là một loại vật liệu tôi rất yêu thích.
Công trình của TAA khá đa dạng về vật liệu và màu sắc. Với thực tế thi công hiện nay tại Việt Nam, có một đội ngũ đủ ổn định và gắn bó để đảm bảo chất lượng không? Hoặc có những kinh nghiệm nào để hợp tác hiệu quả với đơn vị thi công?
Thực tế, đây là điều chúng tôi phải đối diện hằng ngày. Hoạt động xây dựng các công trình quy mô nhỏ ở Việt Nam còn phụ thuộc nhiều vào yếu tố địa phương.Khi triển khai chi tiết thi công, tôi thường hướng đến hai tiêu chí: Đơn giản hóa, và khả năng thích ứng với tay nghề và văn hoá người thợ địa phương. Về việc đơn giản hóa, nhìn bên ngoài có thể thấy không phức tạp, nhưng trên thực tế vẫn có những khó khăn nhất định, vì nó liên quan đến hệ tiêu chuẩn và thói quen thi công. Điều tôi quan tâm là giữ được một mức độ chất lượng nhất định, đồng thời điều chỉnh chi tiết để phù hợp với khả năng thực hiện. Quá trình đó không chỉ là kiểm soát kỹ thuật, mà còn là một sự hợp tác và đồng hành để từng bước cải thiện chất lượng công trình.
TAA có tiêu chí lựa chọn các dự án để tham gia thiết kế?
Chúng tôi chỉ nhận thiết kế những công trình phù hợp với hệ tư tưởng mà văn phòng đang theo đuổi. Một khi đã rõ ràng và có sự đồng thuận giữa đơn vị thiết kế và chủ đầu tư thì quá trình triển khai trở nên nhẹ nhàng hơn vì mọi thứ cơ bản được kiểm soát.
Tiếp sau đó là đưa công trình đi vào thực tế thông qua hệ tiêu chuẩn, bao gồm dữ liệu về cấu trúc, vật liệu, chi tiết… thường là những yếu tố có tính lặp lại. Sự khác biệt chủ yếu nằm ở chất lượng và khả năng thích ứng với từng địa phương, đồng thời phụ thuộc vào cách con người sử dụng không gian.
Với những công trình có chi tiết phức tạp, chúng tôi thường bố trí người trực tiếp có mặt tại công trường để kiểm soát quá trình thi công, thay vì chỉ dừng lại ở bản vẽ.
Theo kiến trúc sư, đâu là những thách thức lớn nhất mà kiến trúc sư phải đối mặt hiện nay?
Áp lực từ thị trường, khi mọi thứ diễn ra rất nhanh. Có những dự án yêu cầu hoàn thành từ ý tưởng đến hồ sơ thi công trong thời gian ngắn, và điều này ngày càng phổ biến. Đồng thời, yêu cầu thường là vừa nhanh, vừa tiết kiệm chi phí, vừa đảm bảo chất lượng. Gần như đây là một kỳ vọng chung.
Không thể bỏ qua câu chuyện của thời đại, đặc biệt liên quan đến công nghệ. Mọi thứ thay đổi liên tục, buộc người làm nghề phải thích ứng, phải biết sử dụng công cụ để tạo ra giá trị, giúp tăng năng suất và hiệu quả công việc. Trong một bối cảnh mà công cụ luôn biến đổi, việc theo kịp và sử dụng chúng một cách thành thạo là thách thức không nhỏ.
Cuối cùng, quan trọng nhất, theo tôi là vấn đề về cốt lõi của kiến trúc. Nếu xem kiến trúc như một thực thể có tính độc lập, thì nó tồn tại trong thời gian rất dài. Một công trình có thể tồn tại hàng chục, thậm chí hàng trăm năm, trong khi con người và bối cảnh lại thay đổi nhanh chóng.Vì vậy, thách thức đặt ra là khả năng xây dựng được một hệ tư duy đủ sâu và bền. Sự bền vững ở đây không chỉ là khả năng thích ứng, mà còn là sự ổn định trong cách nghĩ và cách làm. Không nên chạy theo những biến động ngắn hạn, cần giữ được một nền tảng lâu dài cho thực hành kiến trúc.
Với tôi, đó là ba thách thức chính, đến từ thị trường, từ thời đại, và từ chính hệ tư duy của người làm nghề.
Nếu phải mô tả kiến trúc của TAA bằng ba từ khóa, sẽ là những từ nào?
(Cười) Tôi chưa từng nghĩ về điều này trước đây. Đầu tiên tôi nghĩ đến “cấu trúc rỗng”. Với tôi, kiến trúc luôn cần một cấu trúc, và trong đó, “rỗng” là yếu tố cốt lõi. Khoảng rỗng này không phải là không có công năng, mà là vượt lên trên công năng. Khi tách khỏi những định nghĩa chức năng cụ thể, kiến trúc còn lại là tỷ lệ, ánh sáng và trải nghiệm.
Từ khóa thứ hai là “thích ứng”. Kiến trúc có thể thuần túy ở cấp độ cấu trúc, nhưng khi đặt vào bối cảnh, nó luôn cần phải thích nghi. Sự thích nghi này không nhất thiết đồng nghĩa với hài hòa, mà có thể là một phản ứng với con người, với đô thị và với môi trường.
Từ khóa thứ ba là “nguyên bản”. Theo nghĩa cảm nhận trực tiếp, đến từ ánh sáng, vật liệu, hay cách con người chạm vào không gian.
Trong tương lai, có điều gì mà văn phòng muốn tiếp tục khám phá?
Chắc chắn phải tiếp tục đào sâu về tư duy để chúng trở nên rõ ràng hơn.
Hiện tại, chúng tôi đang xây dựng cơ sở dữ liệu tập hợp các cấu trúc nơi con người tồn tại cùng tự nhiên. Ở đó, có những dạng kiến trúc tương đối thuần túy, và con người sẽ sống trong những cấu trúc đó, đồng thời tự tìm cách thích ứng với môi trường. Vừa tư duy vừa thực hành song song.
Nói cách khác, thay vì kiến trúc được hình thành để phục vụ công năng, tôi thử đảo ngược vấn đề: kiến trúc tồn tại trước, và con người sẽ thích ứng để sống trong đó. Đây là một hướng thử nghiệm mà tôi thấy còn nhiều khả năng để tiếp tục phát triển.
Thực hiện
Dương Hà, Anh Nguyên
Thời gian
03.2026
Ảnh
TAA Design cung cấp
