Exutoire: Bùi Quý Sơn & Paul Antoine Lucas

Khi tìm hiểu website của Exutoire, có thể thấy nhóm tự định vị mình trong vùng giao thoa giữa kiến trúc, nghệ thuật và nghiên cứu. Trong bối cảnh các lĩnh vực ngày càng được chuyên môn hóa rõ rệt, việc lựa chọn một vị trí “ở giữa” đặt ra những cơ hội và giới hạn gì cho thực hành?

Exutoire (Bùi Quý Sơn & Paul-Antoine Lucas): Việc đứng ở vùng giao thoa này trước hết xuất phát từ nhu cầu cá nhân. Cả hai chúng tôi đều xuất thân từ kiến trúc, nhưng đồng thời có mối quan tâm rộng đến xã hội học, thiết kế đồ họa, thời trang và các hình thức sáng tạo khác. Thực hành kiến trúc thuần túy, vì thế, không đủ để đáp ứng toàn bộ những quan tâm đó.

Chính vị trí “ở giữa” mang lại cho chúng tôi một mức độ tự do nhất định. Mỗi lĩnh vực đều có những giới hạn riêng; khi không hoàn toàn thuộc về một hệ quy chiếu nào, chúng tôi có thể xem các giới hạn ấy là tương đối, từ đó bẻ cong hoặc tái định nghĩa chúng. Sau một thời gian làm việc trong các văn phòng thiết kế truyền thống, chúng tôi nhận ra rằng những khuôn khổ sẵn có không còn đáp ứng được nhu cầu nội tại. Từ đó, các dự án cá nhân được khởi xướng như một cách chủ động tạo ra không gian thực hành riêng.

Quá trình này buộc chúng tôi liên tục đặt ra câu hỏi về hướng đi của mình. Khi ở trung tâm của một lĩnh vực, người ta dễ bị cuốn vào quỹ đạo sẵn có và khó nhìn thấy những mặt khuất. Ngược lại, việc đứng ở rìa cho phép quan sát rõ ràng và sắc bén hơn. Sau gần 7 năm, chúng tôi không còn nhu cầu quay trở lại trung tâm theo nghĩa thuần túy; thay vào đó, lựa chọn hiện tại mang lại một cảm giác thỏa đáng và nhất quán hơn với cách chúng tôi muốn thực hành kiến trúc.

Câu hỏi nào đã chi phối mạnh mẽ nhất quyết định đứng ở vùng giao thoa này?

Paul-Antoine: Trong bối cảnh châu Âu, nơi phần lớn các dự án quy mô lớn do nhà đầu tư kiểm soát, quyền quyết định thường không nằm ở kiến trúc sư. Điều khiến chúng tôi trăn trở nhất là sự lệch pha giữa quá trình thiết kế và nhu cầu thực sự của người sử dụng trong tương lai. Dù yếu tố kinh tế là điều không thể tránh khỏi, các quyết định quan trọng thường bị chi phối bởi lợi nhuận, ngân sách, tiến độ và các yêu cầu vận hành. Trong nhiều trường hợp, chủ đầu tư ưu tiên các yếu tố này hơn là trải nghiệm của người sử dụng, thậm chí chịu tác động từ những xung đột lợi ích giữa các bên liên quan. Trong khi đó, kiến trúc sư lại có rất ít khả năng can thiệp vào những quyết định mang tính định hướng.

Từ thực tế đó, câu hỏi cốt lõi đối với chúng tôi là: Làm thế nào để đưa nhu cầu của người sử dụng trở lại trung tâm của quá trình thiết kế? Và “người sử dụng” không chỉ là những người trực tiếp sống và làm việc trong công trình, mà còn bao gồm cộng đồng, bối cảnh địa phương, và rộng hơn là các giá trị xã hội mà một dự án có thể đóng góp.

Sơn: Với tôi, câu hỏi nền tảng là vai trò của kiến trúc sư trong xã hội hôm nay là gì?! Trong quá trình học tại Pháp, lý thuyết và triết học kiến trúc gợi mở một niềm tin mạnh mẽ rằng kiến trúc có thể tạo ra thay đổi xã hội. Tuy nhiên, khi bước vào thực tiễn, nhận thức này nhanh chóng va chạm với hiện thực: kiến trúc sư thường chỉ là một mắt xích nhỏ trong một hệ thống lớn.

Từ đó, chúng tôi nhận ra rằng, dù quy mô đóng góp có thể hạn chế, kiến trúc sư vẫn có thể chủ động định nghĩa cách mình tham gia. Xây dựng không còn là mục tiêu duy nhất. Dù thông qua thiết kế, vẽ, viết, giảng dạy hay nghiên cứu, điều quan trọng là tạo ra những giá trị có ý nghĩa trong phạm vi mà mình có thể kiểm soát.

Tên gọi Exutoire (lối thoát) có liên hệ trực tiếp với những trăn trở này?

Exutoire: Cái tên này phản ánh trực tiếp lựa chọn của chúng tôi. Exutoire được thành lập năm 2019, khi cả hai vẫn đang làm việc trong các văn phòng kiến trúc. Nó được hiểu như một cách chủ động tạo khoảng cách với thực hành truyền thống để từ đó xác định lại cách mình muốn làm kiến trúc.

Trong những năm đầu, ý niệm “lối thoát” dẫn chúng tôi đến nhiều hướng thực hành khác nhau: tham gia các cuộc thi, thử nghiệm với các dạng dự án, đồng thời tìm đến giảng dạy và nghiên cứu như những phương thức song hành. Đến nay, tinh thần đó vẫn tiếp tục định hình thực hành của chúng tôi.

Chúng tôi xem thực hành kiến trúc của mình là một thực hành mang tính phê bình, liên tục đặt câu hỏi và phản tư. “Phê bình” và “lối thoát” tồn tại song song: một bên nhận diện vấn đề, một bên tìm cách vượt ra khỏi nó. Kiến trúc, vì thế, không chỉ là việc tạo hình, mà là một quá trình suy nghĩ, chất vấn và tìm kiếm ý nghĩa.

Thay vì thiết kế công trình theo nghĩa truyền thống, Exutoire thường tiếp cận thiết kế như một công cụ nghiên cứu (Research through Design). Một dự án điển hình hình thành như thế nào?

Exutoire: Phần lớn các dự án của chúng tôi được khởi xướng từ một câu hỏi mang tính phê bình, thay vì từ một đề bài sẵn có. Ví dụ với dự án OUTLET, câu hỏi đặt ra là: liệu có tồn tại những cách thực hành kiến trúc “khác” tại Việt Nam?

Ở vị thế của người quan sát bên ngoài, chúng tôi bắt đầu bằng việc đối thoại sâu với các kiến trúc sư, ghi âm, chuyển ngữ và xuất bản dưới dạng ấn phẩm. Từ đó, dự án phát triển theo một quá trình mở: từ đối thoại đến in ấn, triển lãm, xin tài trợ và đồng thiết kế cùng các cộng tác viên. Chúng tôi tin vào chính quá trình này — nơi kết quả không được định trước.

Với những dự án kết hợp giữa ấn phẩm kiêm triển lãm như OUTLET, Exutoire nhìn nhận chúng như một hình thức kiến trúc theo nghĩa nào?

Exutoire: Với chúng tôi, kiến trúc không chỉ giới hạn ở không gian vật lý. Nó là một hình thức văn hóa không gian – nơi không gian được tạo ra, tác động và phê bình trong mối quan hệ với bối cảnh văn hóa.

OUTLET có thể được xem như một không gian phi vật lý, nơi diễn ra các trao đổi và phê bình về thực hành kiến trúc. Cách tiếp cận này chịu ảnh hưởng từ nền giáo dục kiến trúc Pháp, nơi kiến trúc được xem là một nghề tự do chuyên môn (liberal profession), tương tự y khoa hay luật học với trách nhiệm phục vụ lợi ích chung của xã hội.

Do đó, trong mỗi dự án, chúng tôi luôn bắt đầu từ câu hỏi: chúng tôi có thể đóng góp gì cho xã hội, sau đó mới đến việc suy nghĩ các hình thức thể hiện như xây dựng, viết, triển lãm hay nghiên cứu.

Trong bối cảnh sản xuất không gian bị chi phối bởi tốc độ và hiệu quả, Exutoire nhìn nhận “chậm” như thế nào?

Exutoire: “Chậm” đồng thời là lập trường, phương pháp và chiến lược. Trước hết, đó là một lựa chọn mang tính chính trị: phản ứng lại nhịp độ sản xuất hiện nay. Đồng thời, nó trở thành một phương pháp thực hành cụ thể.

Ngành xây dựng hiện đóng góp khoảng 40% lượng phát thải CO₂ toàn cầu. Trong bối cảnh đó, “chậm” có thể được hiểu là xây ít hơn, nhỏ hơn, chú trọng cải tạo hơn, sử dụng ít tài nguyên hơn, nhưng đầu tư nhiều hơn vào tư duy và chất lượng. Ý tưởng này được phát triển từ các đối thoại trong OUTLET và được thử nghiệm qua dự án 22YB1 như một nguyên mẫu của thực hành “chậm”.

Việt Nam đóng vai trò như thế nào trong tư duy của Exutoire?

Exutoire: Việt Nam mang đến một sự tương phản rõ rệt. “Chậm” thể hiện ở các quá trình phi kiến trúc như đàm phán với cộng đồng, chính quyền, hàng xóm. Điều này đòi hỏi năng lực xã hội nhiều hơn chuyên môn. Ngược lại, “nhanh” thể hiện ở quá trình xây dựng, nơi mọi thứ có thể thay đổi chỉ trong thời gian rất ngắn.

Bên cạnh đó, tính tự phát trong cách người dân xây dựng và cải tạo nhà ở là một nguồn cảm hứng quan trọng, cho thấy mối quan hệ mật thiết giữa kiến trúc và đời sống xã hội.

Việc đứng ở vị thế “ở trong mà cũng ở ngoài” vừa là lợi thế (cho phép quan sát sắc bén) vừa là giới hạn vì khó thâm nhập sâu vào cộng đồng chuyên môn. Tuy nhiên, đó cũng là một “đặc quyền” mà chúng tôi ý thức rõ.

Exutoire hiểu “can thiệp” vào các vấn đề xã hội như thế nào?

Exutoire: Chúng tôi ưu tiên những can thiệp khiêm tốn nhưng có ý nghĩa thực sự. Không theo đuổi những tuyên ngôn quy mô lớn, chúng tôi tin rằng những yếu tố nhỏ như một vật thể, một không gian… vẫn có thể tạo ra tác động.

Quan trọng hơn, mỗi can thiệp cần mang tính chất vấn: khiến người sử dụng dừng lại, suy nghĩ và thoát khỏi quán tính thường ngày. Ở đây, “chậm” cũng là một công cụ để kích hoạt nhận thức.

Exutoire đánh giá tác động của thực hành của mình như thế nào?

Exutoire: Tác động là một khái niệm khó đo lường. Với chúng tôi, nó thường nằm ở những cuộc đối thoại mà dự án khơi gợi: phản hồi từ người nghe, sinh viên, hay các trao đổi trong workshop và triển lãm. Ngay cả cuộc phỏng vấn này cũng là một dạng tác động, cho thấy những gì chúng tôi làm đang tạo ra sự kết nối.

Trong 10–20 năm tới, Exutoire hình dung thực hành kiến trúc sẽ thay đổi ra sao?

Exutoire: Chúng tôi không kỳ vọng vào những chuyển biến đột ngột, nhưng tin vào những thay đổi dần dần. Có thể sẽ có nhiều hơn sự cộng tác thực chất, sự chia sẻ công bằng, và sự chuyển dịch từ xây mới sang cải tạo.

Quan trọng hơn, thế hệ kiến trúc sư trẻ cần chủ động định nghĩa lại thực hành của mình: với tinh thần phê bình và phản biện cao hơn, sự chú ý đến chi tiết nhỏ và trải nghiệm người sử dụng, cũng như sự ưu tiên cho giá trị sử dụng thay vì biểu đạt hình thức.

Cuối cùng, điều cần thiết là xây dựng một cộng đồng kiến trúc cởi mở hơn để có thể chia sẻ rộng rãi tri thức, nghiên cứu và kinh nghiệm.

---